فصل ۱۳: شخصیسازی اعلان خط فرمان (Shell Prompt)
در این فصل، به بررسی جزئیاتی به ظاهر ساده، یعنی اعلان خط فرمان (Prompt) خواهیم پرداخت. این واکاوی، برخی از سازوکارهای درونی پوسته و نرمافزار شبیهساز ترمینال (Terminal Emulator) را آشکار میسازد. مانند بسیاری از مؤلفهها در لینوکس، اعلان خط فرمان نیز بهشدت انعطافپذیر و قابل شخصیسازی است. اگرچه تاکنون کمتر به این موضوع پرداختهایم، اما پس از فراگیری شیوهی کنترل و مدیریت آن، خواهید دید که اعلان خط فرمان میتواند به ابزاری بسیار کاربردی تبدیل شود.
ساختار اعلان خط فرمان (Prompt) #
اعلان پیشفرض در سیستم ما معمولاً به این صورت ظاهر میشود:
[me@linuxbox ~]$
دقت کنید که این رشته شامل نام کاربری، نام میزبان (Hostname) و
دایرکتوری کاری فعلی (Current Working Directory) است؛ اما این ساختار
چگونه شکل میگیرد؟ پاسخ در یک متغیر محیطی (Environment Variable) به
نام PS1 (مخفف Prompt String 1) نهفته است. میتوانیم
محتوای متغیر PS1 را با استفاده از دستور echo مشاهده کنیم:
[me@linuxbox ~]$ echo $PS1
[\u@\h \w]\$
خروجی حاصل نشان میدهد که متغیر PS1 ترکیبی از کاراکترهای ثابت (مانند کروشهها و
نماد @) و کدهای کنترلی است که در نگاه نخست مبهم به نظر میرسند. این کدها در واقع
«توالیهای گریز» (Escape Sequences) هستند که با نویسهی بکاسلش
(\) آغاز میشوند؛ مشابه آنچه در فصل هفتم بررسی کردیم. جدول ۱-۱۳ فهرستی از این
کدهای ویژه را ارائه میدهد که Bash آنها را در رشتهی اعلان خط فرمان به مقادیر پویا ترجمه
میکند:
| توالی گریز | مقدار جایگزین |
|---|---|
\a |
نویسهٔ زنگ (Bell) یا هشدار صوتی. در گذشته برای به صدا درآوردن یک زنگ مکانیکی در تلهتایپها استفاده میشد و امروزه معمولاً یک هشدار صوتی یا بصری (مانند چشمک زدن پنجره) را در ترمینال فعال میکند. |
\d |
تاریخ جاری با فرمت روز هفته، نام ماه و عدد روز (مثلاً "Mon May 26"). |
\h |
نام میزبان (Hostname) را تا اولین نقطه ( .) نمایش میدهد.
نکته: فرض کنید نام کامل میزبان (FQDN) شما linuxbox.example.com باشد. در این صورت، \h فقط بخش
linuxbox را نمایش میدهد (همان پیشوند یا نام کوتاه میزبان)، در
حالی که \H (حرف بزرگ) نام کامل یعنی linuxbox.example.com
را نشان میدهد. استفاده از \h باعث میشود اعلان خط فرمان کوتاهتر و
خواناتر باقی بماند.
|
\H | نام کامل میزبان (Fully Qualified Domain Name). |
\j | تعداد وظایف (Jobs) فعال در نشست فعلی پوسته. |
\l | نام پایه (Basename) دستگاه ترمینال جاری (مثلاً "ttys0"). |
\n | نویسهی خط جدید (Newline) برای ایجاد اعلانهای چندخطی. |
\r | بازگشت مکاننما به ابتدای سطر (Carriage Return). |
\s | نام پوستهای را که در حال اجراست، به شکلی که فراخوانی شده است، نمایش میدهد (مانند bash یا sh). |
\t | زمان جاری با فرمت ۲۴ ساعته (HH:MM:SS). نمونه: 14:30:45 |
\T | زمان جاری با فرمت ۱۲ ساعته (HH:MM:SS). نمونه: 02:30:45 |
\@ | زمان جاری با فرمت ۱۲ ساعته و همراه با AM/PM. نمونه: 02:30 PM |
\A | زمان جاری با فرمت ۲۴ ساعته (HH:MM). نمونه: 14:30 |
\u | نام کاربری کاربر جاری که در سیستم احراز هویت کرده است را نمایش میدهد. |
\v | شمارهٔ نسخهٔ (version) پوسته Bash را نمایش میدهد (مثلاً 2.00). |
\V | شمارهٔ انتشار (release) پوسته Bash را به همراه شمارهٔ سطح وصله (patchlevel) نمایش میدهد (مثلاً 2.00.0). |
\w | مسیر کامل دایرکتوری کاری فعلی، که در آن متغیر محیطی $HOME با ~ جایگزین میشود. |
\W |
فقط نام آخرین دایرکتوری از مسیر کاری فعلی را نمایش میدهد و اگر در دایرکتوری
خانگی ( $HOME) باشید، آن را با نویسهی ~ خلاصه میکند.
مثال: اگر مسیر جاری /home/rexbell/projects
باشد، \W مقدار projects را نشان میدهد.
|
\! | شمارهٔ دستور را در فهرست تاریخچهٔ کلی پوسته ( ~/.bash_history) نشان میدهد. این شماره موقعیت دستور را در فایل تاریخچه (History File) مشخص میکند و پس از خروج و ورود مجدد، بهصورت افزایشی و پیوسته باقی میماند. |
\# | شمارهٔ دستور جاری را در نشست فعلی پوسته نمایش میدهد. این شماره موقعیت دستور را در نشست (Session) جاری پوسته مشخص میکند و از ابتدای هر نشست جدید از صفر شروع به شمارش میکند و فقط تا پایان همان نشست معتبر است. |
\$ | اگر کاربر ریشه (Root) با شناسهٔ کاربری مؤثر (Effective UID) برابر صفر باشد، نویسهٔ # را نمایش میدهد و در غیر این صورت، نویسهٔ $ را نمایش میدهد. |
\[ | شروع یک دنبالهٔ نویسههای غیرقابل چاپ (مانند کدهای کنترل ترمینال) را مشخص میکند. |
\] | پایان یک دنبالهٔ نویسههای غیرقابل چاپ را مشخص میکند. |
آزمودن الگوهای اعلان خط فرمان #
با بهرهگیری از فهرست نویسههای کنترلی، میتوانیم ساختار اعلان خط فرمان (Prompt)
را تغییر داده و تأثیر آن را بلافاصله مشاهده کنیم. در گام نخست، از رشتهی فعلی متغیر
PS1 نسخهی پشتیبان تهیه میکنیم تا در صورت نیاز، امکان بازیابی آن فراهم باشد. برای
این منظور، مقدار فعلی را در یک متغیر شخصی ذخیره میکنیم:
[me@linuxbox ~]$ ps1_old="$PS1"
در اینجا متغیری به نام ps1_old ایجاد کرده و مقدار PS1 را به آن
تخصیص دادهایم. با استفاده از دستور echo میتوانیم از صحت کپی شدن رشته اطمینان
حاصل کنیم:
[me@linuxbox ~]$ echo $ps1_old
[\u@\h \w]\$
هر زمان که در طول این نشستِ ترمینال بخواهیم، میتوانیم با معکوس کردن فرآیند فوق، اعلان خط فرمان اصلی را بازیابی کنیم:
[me@linuxbox ~]$ PS1="$ps1_old"
اکنون برای شروع آزمایش، بیایید بررسی کنیم که در صورت تهی کردن رشتهی اعلان، چه اتفاقی رخ میدهد:
[me@linuxbox ~]$ PS1=
اگر هیچ مقداری به متغیر PS1 اختصاص ندهیم، اعلان خط فرمان ناپدید میشود! در این
حالت پوسته همچنان فعال و آمادهی دریافت فرامین است، اما هیچ نشانهی بصری نمایش نمیدهد. از آنجا
که کار در این وضعیت دشوار است، آن را با یک اعلان حداقلی جایگزین میکنیم:
PS1="\$ "
اکنون وضعیت بهبود یافت و دستکم نقطهی درج دستورات قابل رویت است. به فاصلهی (Space) انتهایی داخل علامتهای نقل قول دقت کنید؛ این فاصله باعث ایجاد یک فضای خالی میان علامت دلار و مکاننما (Cursor) میشود تا خوانایی دستورات افزایش یابد.
بیایید یک هشدار صوتی به اعلان خط فرمان اضافه کنیم:
$ PS1="[\a]\$ "
با این تنظیم، هر بار که اعلان خط فرمان ظاهر شود، باید صدای بوق (Beep)
شنیده شود؛ هرچند در برخی توزیعها این قابلیت بهصورت پیشفرض غیرفعال شده است. اگرچه ممکن است این
وضعیت در درازمدت آزاردهنده باشد، اما برای آگاهی از اتمام اجرای دستورات طولانی بسیار کاربردی
است. دقت کنید که از توالیهای \[ و \] استفاده کردهایم؛ از آنجا که
کاراکتر زنگ (\a) یک نویسه غیرقابل چاپ است و تأثیری در جابهجایی مکاننما ندارد،
باید با این علائم به Bash اطلاع دهیم تا طول رشتهی اعلان را برای مدیریت صحیح فضای سطر، درست
محاسبه کند.
حالا یک اعلان جدید طراحی میکنیم که شامل زمان جاری و نام میزبان باشد:
$ PS1="\A \h \$ "
17:33 linuxbox $
درج زمان در اعلان خط فرمان برای پایش مدتزمان اجرای وظایف یا ثبت زمان دقیق فعالیتها بسیار مفید است. در نهایت، اعلانی مشابه ساختار اصلی، اما با ظاهری متفاوت ایجاد میکنیم:
17:37 linuxbox $ PS1="<\u@\h \w>\$ "
<me@linuxbox ->$
پیشنهاد میشود سایر توالیهای معرفیشده در جدول قبلی را نیز آزمایش کنید تا به ترکیبی خلاقانه و متناسب با نیازهای کاری خود دست یابید.
اعمال رنگبندی در اعلان خط فرمان #
اکثریت نرمافزارهای شبیهساز ترمینال (Terminal Emulators) قابلیت تفسیر توالیهای گریز (escape sequences) غیرقابل چاپ را دارند. این توالیها بهمنظور مدیریت ویژگیهای بصری نویسهها (نظیر رنگ، ضخامت متن، و حالت چشمکزن) و همچنین کنترل دقیق موقعیت مکاننما (Cursor) بهکار میروند. در ادامه، ابتدا به چگونگی اعمال رنگها خواهیم پرداخت و سپس نحوهی مدیریت موقعیت مکاننما را بررسی میکنیم.
تکامل ترمینالها و استانداردهای کنترلی #
در دوران پیشین، زمانی که ترمینالها (Terminals) به رایانههای
میزبانِ از راهدور متصل میشدند، تنوع گستردهای از برندهای تجاری وجود داشت که هر یک با پروتکلهای
عملیاتی متفاوتی کار میکردند. این دستگاهها نه تنها در چیدمان صفحهکلید، بلکه در شیوهی تفسیر
دادههای کنترلی نیز با یکدیگر تفاوت داشتند. برای مدیریت این ناهمگونیها، سیستمعاملهای خانواده
یونیکس دو زیرسیستم (subsystem) پیچیده به نامهای
termcap و terminfo را توسعه دادند. امروزه نیز اگر تنظیمات نرمافزار
شبیهساز ترمینال خود را بررسی کنید، احتمالاً با گزینههایی برای تعیین نوع شبیهسازی (مانند
xterm یا vt100) مواجه خواهید شد.
به منظور ایجاد یک زبان مشترک میان ترمینالها، مؤسسه ملی استاندارد آمریکا (ANSI) مجموعهای
استاندارد از توالیهای گریز (escape sequences) را برای کنترل
نمایشگرهای متنی تدوین کرد. کاربران باسابقه سیستمعامل DOS احتمالاً فایل
ANSI.SYS را بهخاطر دارند که وظیفهی فعالسازی و تفسیر این کدهای استاندارد را بر
عهده داشت.
رنگ متن از طریق ارسال «توالیهای گریز ANSI» به شبیهساز ترمینال کنترل میشود. این کدها در میان
جریان نویسههای متنی جاسازی شده و مستقیماً روی نمایشگر چاپ نمیشوند؛ بلکه ترمینال آنها را به
عنوان دستورالعملهای قالببندی تفسیر میکند. همانطور که پیشتر ذکر شد، از توالیهای
\[ و \] برای محصور کردن نویسههای غیرقابل چاپ استفاده میکنیم تا
اختلالی در محاسبهی طول سطر ایجاد نشود.
یک کد گریز ANSI با مقدار هشتتایی (Octal) 033 آغاز
میشود (کدی که با فشردن کلید Esc تولید میشود)، و پس از آن یک ویژگی نویسه
(Character Attribute) بهصورت اختیاری میآید و در ادامه یک دستور قرار
میگیرد.
برای مثال، کد تنظیم رنگ متن به حالت عادی (ویژگی = 0) و رنگ مشکی، به این صورت است:
\033[0;30m
جدول ۲-۱۳ فهرست رنگهای متنی موجود را نشان میدهد. توجه کنید که رنگها به دو گروه تقسیم میشوند که با اعمال ویژگی پررنگ یا Bold (با کد 1) از هم متمایز میشوند؛ این ویژگی است که ظاهر رنگهای «روشن» (Light) را ایجاد میکند.
| توالی گریز (رنگ عادی) | رنگ متن |
|---|---|
\033[0;30m | مشکی |
\033[0;31m | قرمز |
\033[0;32m | سبز |
\033[0;33m | قهوهای |
\033[0;34m | آبی |
\033[0;35m | بنفش |
\033[0;36m | فیروزهای |
\033[0;37m | خاکستری روشن |
| توالی گریز (رنگ روشن) | رنگ متن |
|---|---|
\033[1;30m | خاکستری تیره |
\033[1;31m | قرمز روشن |
\033[1;32m | سبز روشن |
\033[1;33m | زرد |
\033[1;34m | آبی روشن |
\033[1;35m | بنفش روشن |
\033[1;36m | فیروزهای روشن |
\033[1;37m | سفید |
بیایید یک اعلان خط فرمان با رنگبندی قرمز طراحی کنیم. برای این منظور، توالی گریز
(Escape Sequence) مربوط به رنگ را در ابتدای رشتهی متغیر
PS1 قرار میدهیم:
<me@linuxbox ->$ PS1="\[\033[0;31m\]<\u@\h \W>\$ "
<me@linuxbox ->$
همانطور که مشاهده میکنید، تغییر رنگ با موفقیت اعمال شد؛ اما یک ایراد فنی وجود دارد: تمامی دستوراتی که پس از اعلان تایپ میکنیم نیز به رنگ قرمز نمایش داده میشوند. برای حل این مسئله، باید یک کد گریز دیگر را در انتهای رشتهی اعلان اضافه کنیم تا به شبیهساز ترمینال فرمان بازگشت به حالت پیشفرض (Reset) را صادر کند:
<me@linuxbox ->$ PS1="\[\033[0;31m\]<\u@\h \W>\$\[\033[0m\] "
<me@linuxbox ->$
اکنون خروجی کاملاً بهینه است؛ اعلان با رنگ قرمز متمایز شده و متن ورودی کاربر به حالت استاندارد بازگشته است.
علاوه بر رنگ قلم، امکان تنظیم رنگ پسزمینه (Background) برای متن نیز با استفاده از کدهای مندرج در جدول ۳-۱۳ فراهم است. شایان ذکر است که رنگهای پسزمینه برخلاف رنگ متن، از ویژگی پررنگ (Bold) پشتیبانی نمیکنند.
| توالی گریز | رنگ پسزمینه متن |
|---|---|
\033[0;40m | مشکی |
\033[0;41m | قرمز |
\033[0;42m | سبز |
\033[0;43m | قهوهای |
\033[0;44m | آبی |
\033[0;45m | بنفش |
\033[0;46m | فیروزهای |
\033[0;47m | خاکستری روشن |
با اعمال تغییری کوچک در نخستین توالی گریز، میتوانیم اعلانی با پسزمینه قرمز ایجاد کنیم:
<me@linuxbox ->$ PS1="\[\033[0;41m\]<\u@\h \W>\$\[\033[0m\] "
<me@linuxbox ->$
پیشنهاد میشود کدهای مختلف را ترکیب کنید تا به طراحی مطلوب خود دست یابید.
کنترل موقعیت مکاننما در ترمینال #
توالیهای گریز (Escape Sequences) علاوه بر مدیریت رنگ، برای تعیین دقیق موقعیت مکاننما (Cursor) نیز به کار میروند. این قابلیت بهطور معمول برای نمایش اطلاعات پویا، مانند ساعت یا اطلاعات لحظهای سیستم، در نقاط خاصی از نمایشگر (مثلاً گوشهی بالایی سمت راست) همزمان با بازترسیم اعلان خط فرمان استفاده میشود. جدول ۴-۱۳ کدهای کاربردی جهت هدایت مکاننما را نمایش میدهد:
| توالی گریز | عملکرد |
|---|---|
\033[L;CH | مکاننما را به سطر L و ستون C منتقل میکند. |
\033[nA | مکاننما را بهاندازهٔ n سطر به سمت بالا جابهجا میکند. |
\033[nB | مکاننما را بهاندازهٔ n سطر به سمت پایین جابهجا میکند. |
\033[nC | مکاننما را بهاندازهٔ n نویسه به جلو جابهجا میکند. |
\033[nD | مکاننما را بهاندازهٔ n نویسه به عقب جابهجا میکند. |
\033[2J | صفحه را بهطور کامل پاک میکند و مکاننما را به مبدأ (سطر 0، ستون 0) بازمیگرداند. |
\033[K | محتوای خط را از موقعیت فعلی مکاننما تا انتهای سطر پاک میکند. |
\033[s | مختصات فعلی مکاننما را در حافظه ذخیره میکند. |
\033[u | مکاننما را به مختصات ذخیرهشده بازمیگرداند. |
با ترکیب کدهای مندرج در جدول ۴-۱۳، میتوانیم اعلانی طراحی کنیم که در هر بار فراخوانی، یک نوار وضعیت قرمز رنگ در بالاترین بخش ترمینال ترسیم کرده و ساعت سیستم را با رنگ زرد در آن نمایش دهد. ساختار این رشتهی کنترلی به شرح زیر است:
PS1="\[\033[s\033[0;0H\033[0;41m\033[K\033[1;33m\t\033[0m\033[u\]<\u@\h \W>\$ "
جدول ۵-۱۳ بهصورت دقیق وظیفه و عملکرد هر مؤلفه در این رشتهی پیچیده را تشریح میکند:
| توالی | عملکرد فنی و کاربرد |
|---|---|
\[ | آغاز بخش نویسههای غیرقابل چاپ را نشان میدهد تا Bash طول واقعی این نویسهها را در محاسبهٔ طول اعلان لحاظ نکند. |
\033[s | مختصات فعلی مکاننما (موقعیت آن در خط فرمان) را پیش از هر جابهجایی، در حافظه ذخیره میکند. |
\033[0;0H | مکاننما را بلافاصله به گوشهٔ بالا-چپ صفحهٔ نمایش (سطر اول، ستون اول) منتقل میکند. |
\033[0;41m | رنگ پسزمینه را قرمز تنظیم میکند (کد 41 رنگ پسزمینه، کد 0 بازنشانی سایر ویژگیها). |
\033[K | محتوای سطر را از موقعیت فعلی مکاننما تا انتهای خط پاک میکند؛ از آنجا که پسزمینه از قبل قرمز شده، این عمل عملاً یک نوار قرمزرنگ در سراسر سطر بالا رسم میکند. |
\033[1;33m | رنگ متن (پیشزمینه) را به زرد پررنگ تغییر میدهد تا محتوای بعدی با این رنگ نمایش داده شود. |
\t | ساعت جاری سیستم را نمایش میدهد. از آنجا که این نویسه در بالای صفحه چاپ میشود و سپس مکاننما به موقعیت اصلی بازمیگردد، طول آن در محاسبهٔ عرض اعلان اصلی خط فرمان دخالتی ندارد. |
\033[0m | تمام تنظیمات رنگی و ویژگیهای قبلی را به حالت پیشفرض ترمینال بازمیگرداند. |
\033[u | مکاننما را به همان مختصاتی که پیشتر ذخیره شده بود، بازمیگرداند تا کاربر بتواند دستور خود را در محل درست وارد کند. |
\] | پایان بخش نویسههای غیرقابل چاپ را اعلام میکند. |
<\u@\h \W>$ | بدنهٔ اصلی و قابلمشاهدهٔ اعلان است که نام کاربری، نام میزبان، و نام دایرکتوری کاری جاری را نمایش میدهد. |
ذخیرهسازی پیکربندی اعلان خط فرمان #
بدیهی است که تایپ مکرر چنین رشتههای پیچیدهای منطقی نیست؛ بنابراین برای استفادهی همیشگی، باید
آن را در فایل تنظیمات پوسته ذخیره کنیم. برای دائمی کردن اعلان اختصاصی خود، کافی است خطوط زیر را
به انتهای فایل .bashrc در دایرکتوری خانگی (Home) اضافه
کنید:
PS1="\[\033[s\033[0;0H\033[0;41m\033[K\033[1;33m\t\033[0m\033[u\]<\u@\h \W>\$ "
export PS1
جمعبندی #
شاید باورکردنی نباشد، اما قابلیتهای اعلان خط فرمان فراتر از این موارد است و با استفاده از توابع (Functions) و اسکریپتهای پوسته، میتوان اعلانهایی هوشمندتر و پویاتر طراحی کرد. با این حال، مفاهیم مطرح شده در این فصل نقطهی آغاز ایدهآلی محسوب میشوند. اگرچه بسیاری از کاربران به دلیل کارآمدی اعلان پیشفرض تمایلی به تغییر آن ندارند، اما برای علاقهمندان به شخصیسازی (Customization)، این مبحث پتانسیل بالایی برای کاوش و خلاقیت فراهم میکند.
منابع مطالعه تکمیلی #
مستند «The Bash Prompt HOWTO» از پروژه مستندات لینوکس (LDP)، مبحث قابلیتهای اعلان خط فرمان (shell prompt) را بهطور جامع پوشش میدهد:
مقاله ویکیپدیا درباره کدهای گریز ANSI (ANSI Escape Codes):