خط فرمان لینوکسlinuxcommandline.ir
فهرست مطالب
فارسی
PDFدریافت PDF
Esc
    بخش چهارم: نگارش اسکریپت‌های پوسته

    فصل ۲۷: کنترل جریان با شاخه‌بندی if

    • زمان مطالعه: ۳۰ دقیقه
    • فصل ۲۷ از ۳۶

    در فصل گذشته، با چالش مهمی روبرو شدیم: چگونه می‌توان اسکریپت گزارش‌گیر سیستم را به‌گونه‌ای بازطراحی کرد که با سطح دسترسی‌های کاربرِ اجراکننده سازگار شود؟ پاسخ به این پرسش در توانایی اسکریپت برای تغییر «مسیر اجرا» بر اساس نتیجه‌ی یک آزمون منطقی نهفته است. در ادبیات برنامه‌نویسی، به این قابلیت شاخه‌بندی (Branching) گفته می‌شود.

    بیایید یک نمونه‌ی ساده از این منطق را در قالب شبه‌کد (Pseudocode) بررسی کنیم؛ زبانی انتزاعی که برای درک بهتر منطق برنامه توسط انسان، بدون درگیری با پیچیدگی‌های نحوی، استفاده می‌شود:

    X = 5
    If X = 5, then:
            Say “X equals 5.”
    Otherwise:
            Say “X doesis not equal 5.”

    این قطعه کد، نمونه‌ای بارز از یک ساختار شاخه‌بندی است. در اینجا، بر اساس برقراری شرط «اگر X برابر با ۵ بود»، برنامه یک مسیر مشخص را طی می‌کند (اعلام مقدار ۵) و در صورت عدم برقراری شرط، مسیر جایگزین را انتخاب کرده و خروجی متفاوتی را ارائه می‌دهد.

    ساختار شرطی if #

    در پوسته می‌توانیم منطق فوق را به صورت زیر کدنویسی کنیم:

    x=5
    
    if [ "$x" -eq 5 ]; then
        echo "x equals 5."
    else
        echo "x does not equal 5."
    fi

    همچنین امکان اجرای مستقیم این دستور در خط فرمان (با ساختاری کمی کوتاه‌تر) وجود دارد:

    [me@linuxbox ~]$ x=5
    [me@linuxbox ~]$ if [ "$x" -eq 5 ]; then echo "equals 5"; else echo "does not equal 5"; fi
    equals 5
    [me@linuxbox ~]$ x=0
    [me@linuxbox ~]$ if [ "$x" -eq 5 ]; then echo "equals 5"; else echo "does not equal 5"; fi
    does not equal 5

    در این مثال، دستور را دو بار اجرا کردیم؛ نخست با مقدار x=5 که منجر به چاپ رشته «equals 5» شد و بار دوم با مقدار x=0 که خروجی «does not equal 5» را در پی داشت.

    دستور مرکب (Compound Command) if دارای ساختار نحوی (Syntax) زیر است:

    if commands; then
        commands
    [elif commands; then
        commands...]
    [else
        commands]
    fi

    در این ساختار، commands بیانگر لیستی از دستورات است. اگرچه این نحو در نگاه نخست کمی پیچیده به نظر می‌رسد، اما پیش از تبیین آن، لازم است درک کنیم که مفسر پوسته چگونه «موفقیت» یا «شکست» در اجرای یک دستور را ارزیابی می‌کند.

    وضعیت خروج (Exit Status) #

    دستورات (شامل اسکریپت‌ها و توابع پوسته) پس از اتمام فرآیند اجرا، مقداری عددی را به سیستم بازمی‌گردانند که وضعیت خروج نامیده می‌شود. این مقدار که عددی صحیح در بازه 0 تا 255 است، بیانگر موفقیت یا شکست در اجرای دستور است. طبق قراردادهای لینوکس، مقدار صفر نشانه موفقیت قطعی و هر مقداری غیر از صفر نشانه بروز خطا یا شکست است. پوسته پارامتر ویژه‌ای به نام $? در اختیار ما قرار می‌دهد که از طریق آن می‌توان وضعیت خروج آخرین دستور اجرا شده را رصد کرد:

    [me@linuxbox ~]$ ls -d /usr/bin
    /usr/bin
    [me@linuxbox ~]$ echo $?
    0
    [me@linuxbox ~]$ ls -d /bin/usr
    ls: cannot access /bin/usr: No such file or directory
    [me@linuxbox ~]$ echo $?
    2

    در این مثال، دستور ls دو بار فراخوانی شده است. در نوبت نخست، دستور با موفقیت اجرا شده و مقدار پارامتر $? برابر با صفر است. در نوبت دوم، به دلیل ارجاع به دایرکتوری ناموجود، دستور با خطا مواجه گشته و مقدار پارامتر $? به عدد 2 تغییر می‌یابد که نشان‌دهنده شکست عملیات است. در حالی که برخی فرامین از کدهای خروج متنوع برای عیب‌یابی دقیق‌تر استفاده می‌کنند، اکثر آن‌ها در صورت بروز هرگونه خطا، صرفاً مقدار 1 را بازمی‌گردانند. بخش «Exit Status» در صفحات راهنمای لینوکس (man pages) جزئیات این کدها را تشریح می‌کند، اما قاعده کلی همواره ثابت است: صفر یعنی موفقیت.

    پوسته دارای دو دستور داخلی (Built-in) بسیار ساده به نام‌های true و false است که تنها وظیفه‌ی آن‌ها خروج با وضعیت مشخص است؛ true همواره با وضعیت 0 و false همواره با وضعیت 1 خاتمه می‌یابد:

    [me@linuxbox ~]$ true
    [me@linuxbox ~]$ echo $?
    0
    [me@linuxbox ~]$ false
    [me@linuxbox ~]$ echo $?
    1

    از این دستورات می‌توان برای تحلیل رفتار ساختار if بهره برد. در واقع، if تنها به بررسی موفقیت یا شکست دستورات پس از خود می‌پردازد:

    [me@linuxbox ~]$ if true; then echo "It's true."; fi
    It's true.
    [me@linuxbox ~]$ if false; then echo "It's true."; fi
    [me@linuxbox ~]$

    همان‌طور که مشاهده می‌شود، دستور echo تنها زمانی اجرا می‌گردد که فرمانِ متعاقبِ if با موفقیت (وضعیت 0) پایان یابد. چنانچه فهرستی از دستورات در مقابل if قرار گیرد، ملاک ارزیابی، وضعیت خروج آخرین دستور در آن لیست خواهد بود:

    [me@linuxbox ~]$ if false; true; then echo "It's true."; fi
    It's true.
    [me@linuxbox ~]$ if true; false; then echo "It's true."; fi
    [me@linuxbox ~]$

    دستور test #

    کاربردی‌ترین ابزاری که در ترکیب با ساختار if به کار می‌رود، دستور test است. این دستور وظیفه‌ی ارزیابی طیف گسترده‌ای از شروط و مقایسه‌ها را بر عهده دارد. دستور test به دو شیوه‌ی معادل پیاده‌سازی می‌شود؛ روش نخست:

    test expression

    و روش دوم که به دلیل خوانایی بالاتر، محبوبیت بیشتری میان برنامه‌نویسان لینوکس دارد:

    [ expression ]

    در هر دو حالت، expression عبارتی است که در نهایت به یکی از دو ارزش «درست» (True) یا «نادرست» (False) ختم می‌شود. چنانچه عبارت صحیح ارزیابی شود، دستور test وضعیت خروج صفر را بازمی‌گرداند و در غیر این صورت، وضعیت خروج یک صادر می‌شود.

    نکته‌ی حائز اهمیت این است که هر دو مورد test و ] در واقع دستوراتی اجرایی هستند. در مفسر Bash، این فرامین به صورت دستورات داخلی (Built-in) پیاده‌سازی شده‌اند، اما برای حفظ سازگاری با سایر پوسته‌ها، نسخه‌های مستقل آن‌ها در مسیر /usr/bin نیز موجود است. در واقع، آنچه میان دو براکت قرار می‌گیرد، آرگومان‌های ورودی دستور ] محسوب می‌شوند؛ از این رو، درج کاراکتر نهایی [ به عنوان آخرین آرگومان برای بستن دستور الزامی است.

    دستورات test و ] از مجموعه‌ی بسیار متنوعی از شرط‌ها پشتیبانی می‌کنند که می‌توان آن‌ها را در سه دسته‌ی کلی طبقه‌بندی کرد:

    • شرط‌های فایل: جهت بررسی وجود، نوع و مجوزهای دسترسی فایل‌ها.
    • مقایسه‌های رشته‌ای: برای بررسی برابری یا عدم برابری متون.
    • مقایسه‌های عددی: جهت سنجش روابط میان اعداد صحیح.

    عبارات شرطی وضعیت فایل #

    جدول ۱-۲۷ مجموعه‌ای از عبارات کاربردی برای ارزیابی وضعیت و ویژگی‌های فایل‌ها در لینوکس را ارائه می‌دهد. این شرط‌ها در اسکریپت‌نویسی برای اطمینان از وجود فایل یا بررسی مجوزهای دسترسی پیش از اجرای دستورات، حیاتی هستند.

    جدول ۱-۲۷: عبارات شرطی وضعیت فایل

    عبارت شرط برقراری (ارزش درست)
    file1 -ef file2
    دو فایل دارای شماره آی‌نود (inode) یکسان باشند (یعنی از طریق پیوند سخت (Hard link) به یک فایل اشاره کنند).
    file1 -nt file2
    فایل اول از فایل دوم جدیدتر باشد (newer than).
    file1 -ot file2
    فایل اول از فایل دوم قدیمی‌تر باشد (older than).
    -b file
    فایل وجود داشته باشد و از نوع دستگاه بلوکی (Block device) باشد، مانند هارددیسک.
    -c file
    فایل وجود داشته باشد و از نوع دستگاه کاراکتری (Character device) باشد، مانند ترمینال.
    -d file
    فایل وجود داشته باشد و یک دایرکتوری باشد.
    -e file
    فایل وجود داشته باشد (exists).
    -f file
    فایل وجود داشته باشد و یک فایل معمولی (Regular file) باشد.
    -g file
    فایل وجود داشته باشد و پرچم set-group-ID برای آن فعال باشد.
    -G file
    فایل وجود داشته باشد و متعلق به شناسه گروه مؤثر (effective group ID) کاربر جاری باشد.
    -k file
    فایل وجود داشته باشد و Sticky bit برای آن تنظیم شده باشد.
    -L file
    فایل وجود داشته باشد و یک پیوند نمادین (Symbolic link) باشد.
    -O file
    فایل وجود داشته باشد و متعلق به شناسه کاربر مؤثر (effective user ID) کاربر جاری باشد.
    -p file
    فایل وجود داشته باشد و یک پایپ نام‌گذاری‌شده (Named pipe / FIFO) باشد.
    -r file
    فایل وجود داشته باشد و کاربر جاری اجازه خواندن آن را داشته باشد.
    -s file
    فایل وجود داشته باشد و اندازه آن بزرگ‌تر از صفر باشد (خالی نباشد).
    -S file
    فایل وجود داشته باشد و یک سوکت شبکه (Network socket) باشد.
    -t fd
    توصیف‌گر فایل (File Descriptor) مشخص‌شده با fd به یک ترمینال متصل باشد (کاربردی برای تشخیص هدایت ورودی/خروجی).
    -u file
    فایل وجود داشته باشد و پرچم setuid برای آن فعال باشد.
    -w file
    فایل وجود داشته باشد و کاربر جاری اجازه نوشتن در آن را داشته باشد.
    -x file
    فایل وجود داشته باشد و برای کاربر جاری قابل اجرا باشد؛ در مورد دایرکتوری، به معنای قابلیت پیمایش (traverse) آن است.

    در ادامه، اسکریپتی ارائه شده است که برخی از پرکاربردترین عبارات شرطی فایل را نشان می‌دهد:

    #!/bin/bash
    
    # test-file: Evaluate the status of a file
    
    FILE=~/.bashrc
    
    if [ -e "$FILE" ]; then
        if [ -f "$FILE" ]; then
            echo "$FILE is a regular file."
        fi
        if [ -d "$FILE" ]; then
            echo "$FILE is a directory."
        fi
        if [ -r "$FILE" ]; then
            echo "$FILE is readable."
        fi
        if [ -w "$FILE" ]; then
            echo "$FILE is writable."
        fi
        if [ -x "$FILE" ]; then
            echo "$FILE is executable/searchable."
        fi
    else
        echo "$FILE does not exist"
        exit 1
    fi
    
    exit

    این اسکریپت، فایلی را که به متغیر FILE تخصیص یافته ارزیابی کرده و نتایج حاصل را گام‌به‌گام نمایش می‌دهد. در این کد، دو نکته حائز اهمیت وجود دارد:

    نخست، قرار دادن پارامتر $FILE درون دابل‌کوتیشن (" ") در داخل کروشه‌ها است. این اقدام صرفاً یک انتخاب ظاهری نیست، بلکه راهکاری دفاعی برای جلوگیری از خطاهای نحوی در شرایطی است که متغیر خالی باشد یا تنها شامل فواصل خالی (Whitespace) باشد. اگر متغیر بدون کوتیشن و خالی باشد، مفسر پوسته با خطا مواجه می‌شود؛ زیرا عملگرها به جای پارامتر، رشته‌های تهی را می‌بینند که ساختار دستور را به هم می‌ریزد. استفاده از کوتیشن تضمین می‌کند که همواره یک رشته (حتی رشته تهی) در مقابل عملگر قرار می‌گیرد.

    نکته دوم، به‌کارگیری دستور exit در بخش‌های مختلف اسکریپت است. دستور exit یک آرگومان عددی اختیاری می‌پذیرد که به عنوان وضعیت خروج اسکریپت به سیستم ارسال می‌شود. در صورت عدم تعیین این عدد، وضعیت خروج آخرین دستور اجرا شده به عنوان پیش‌فرض در نظر گرفته می‌شود. در این مثال، از exit 1 استفاده شده است تا در صورت عدم وجود فایل، اسکریپت وضعیت شکست را گزارش دهد. دستور exit نهایی در انتهای فایل نیز جنبه‌ی صوری دارد؛ چرا که اسکریپت به طور طبیعی پس از رسیدن به انتهای خطوط با وضعیت خروج آخرین دستور خاتمه می‌یابد.

    به همین ترتیب، توابع پوسته نیز می‌توانند با ارسال یک آرگومان صحیح به دستور return (به جای exit)، وضعیت خروج خود را به برنامه‌ی فراخوان بازگردانند. اگر قصد داشته باشیم اسکریپت فوق را به عنوان یک تابع در یک پروژه‌ی بزرگ‌تر ادغام کنیم، ساختار آن به شکل زیر خواهد بود:

    test_file () {
        # test-file: Evaluate the status of a file
        FILE=~/.bashrc
    
        if [ -e "$FILE" ]; then
            if [ -f "$FILE" ]; then
                echo "$FILE is a regular file."
            fi
            if [ -d "$FILE" ]; then
                echo "$FILE is a directory."
            fi
            if [ -r "$FILE" ]; then
                echo "$FILE is readable."
            fi
            if [ -w "$FILE" ]; then
                echo "$FILE is writable."
            fi
            if [ -x "$FILE" ]; then
                echo "$FILE is executable/searchable."
            fi
        else
            echo "$FILE does not exist"
            return 1
        fi
    }

    عبارات شرطی رشته‌ای (String Expressions) #

    جدول ۲-۲۷ عبارات مورد استفاده برای ارزیابی و مقایسه‌ی رشته‌ها را فهرست می‌کند:

    جدول ۲-۲۷: عبارات شرطی مقایسه رشته‌ها

    عبارت شرط برقراری (ارزش درست)
    string
    رشته تهی (خالی) نباشد.
    -n string
    طول رشته بزرگ‌تر از صفر باشد.
    -z string
    طول رشته برابر صفر باشد (Zero length).
    string1 = string2
    دو رشته با یکدیگر برابر باشند. در این عبارت می‌توان هم از علامت مساوی تکی (=) و هم دوتایی (==) استفاده کرد.
    string1 == string2
    دو رشته با یکدیگر برابر باشند. استفاده از == در مفسر Bash رایج و متداول است، اما با استاندارد POSIX سازگاری کامل ندارد.
    string1 != string2
    دو رشته با یکدیگر برابر نباشند.
    string1 > string2
    رشته اول در ترتیب مرتب‌سازی (Sort order)، پس از رشته دوم قرار گیرد.
    string1 < string2
    رشته اول در ترتیب مرتب‌سازی، پیش از رشته دوم قرار گیرد.
    هشدار فنی: عملگرهای > و < هنگام استفاده در دستور test باید حتماً درون کوتیشن قرار گرفته یا با نویسه‌ی گریز (Backslash) مهار شوند (\<). در غیر این صورت، پوسته آن‌ها را به عنوان عملگرهای هدایت (Redirection) تفسیر می‌کند که می‌تواند منجر به بازنویسی ناخواسته‌ی فایل‌ها و نتایج مخرب شود. همچنین شایان ذکر است که برخلاف مستندات Bash که ادعا می‌کنند ترتیب مرتب‌سازی بر اساس پیکربندی زبان بومی سیستم (Locale) انجام می‌شود، نسخه‌های Bash تا پیش از ۴.۰ همچنان از ترتیب ASCII (استاندارد POSIX) تبعیت می‌کردند؛ این مغایرت سرانجام در نسخه ۴.۱ اصلاح گردید.

    در ادامه، اسکریپتی ارائه شده است که نحوه‌ی به‌کارگیری عبارات شرطی رشته‌ای را نشان می‌دهد:

    #!/bin/bash
    
    # test-string: evaluate the value of a string
    
    ANSWER=maybe
    
    if [ -z "$ANSWER" ]; then
        echo "There is no answer." >&2
        exit 1
    fi
    
    if [ "$ANSWER" == "yes" ]; then
        echo "The answer is YES."
    elif [ "$ANSWER" == "no" ]; then
        echo "The answer is NO."
    elif [ "$ANSWER" == "maybe" ]; then
        echo "The answer is MAYBE."
    else
        echo "The answer is UNKNOWN."
    fi

    در این اسکریپت، ثابت ANSWER مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. در نخستین گام، با استفاده از عملگر -z بررسی می‌شود که آیا رشته تهی است یا خیر. در صورت تهی بودن، اجرای اسکریپت متوقف شده و وضعیت خروج (Exit Status) برابر با 1 بازگردانده می‌شود.

    نکته‌ی فنی مهم در این بخش، نحوه‌ی هدایت پیام خطا در دستور echo است؛ استفاده از >&2 باعث می‌شود پیام «There is no answer» به‌جای خروجی استاندارد، به خروجی خطای استاندارد (stderr) ارسال شود. این رویکرد، مطابق با اصول استاندارد برنامه‌نویسی در محیط لینوکس برای مدیریت پیام‌های سیستمی است.

    در صورتی که رشته حاوی مقدار باشد، برنامه وارد بدنه دوم شرط می‌شود تا برابری آن را با مقادیر «yes»، «no» یا «maybe» بسنجد. این فرآیند با بهره‌گیری از elif انجام شده است. elif که کوته‌نوشت عبارت «else if» است، امکان طراحی ساختارهای شرطی چندگانه و سلسله‌مراتبی را فراهم می‌کند تا بتوان منطق‌های پیچیده‌تر را به شکلی منظم پیاده‌سازی کرد.

    عبارات شرطی اعداد صحیح (Integer Expressions) #

    برای مقایسه مقادیر عددی در قالب اعداد صحیح (به‌جای رشته‌های متنی)، از عملگرهای اختصاصی جدول زیر استفاده می‌شود:

    جدول ۳-۲۷: عبارات شرطی مقایسه اعداد صحیح

    عبارت شرط برقراری (ارزش درست)
    integer1 -eq integer2
    عدد اول با عدد دوم برابر باشد (Equal).
    integer1 -ne integer2
    عدد اول با عدد دوم برابر نباشد (Not Equal).
    integer1 -le integer2
    عدد اول کوچک‌تر یا مساوی عدد دوم باشد (Less than or Equal).
    integer1 -lt integer2
    عدد اول کوچک‌تر از عدد دوم باشد (Less Than).
    integer1 -ge integer2
    عدد اول بزرگ‌تر یا مساوی عدد دوم باشد (Greater than or Equal).
    integer1 -gt integer2
    عدد اول بزرگ‌تر از عدد دوم باشد (Greater Than).

    در ادامه، اسکریپتی جهت نمایش کاربرد این عملگرها ارائه شده است:

    #!/bin/bash
    
    # test-integer: evaluate the value of an integer.
    
    INT=-5
    
    if [ -z "$INT" ]; then
        echo "INT is empty." >&2
        exit 1
    fi
    
    if [ "$INT" -eq 0 ]; then
        echo "INT is zero."
    else
        if [ "$INT" -lt 0 ]; then
            echo "INT is negative."
        else
            echo "INT is positive."
        fi
        if [ $((INT % 2)) -eq 0 ]; then
            echo "INT is even."
        else
            echo "INT is odd."
        fi
    fi

    بخش حائز اهمیت در این اسکریپت، مکانیسم تشخیص زوج یا فرد بودن عدد است. این فرآیند با بهره‌گیری از عملگر باقی‌مانده (Modulo) در یک ساختار محاسباتی انجام می‌شود؛ به این صورت که عدد بر ۲ تقسیم شده و باقی‌مانده‌ی حاصل ارزیابی می‌گردد. چنانچه باقی‌مانده صفر باشد، عدد زوج و در غیر این صورت، فرد قلمداد می‌شود.

    ساختار [[ ]]: نسخه ارتقایافته دستور test #

    نسخه‌های مدرن Bash شامل یک دستور مرکب (Compound Command) هستند که به عنوان جایگزینی قدرتمند و انعطاف‌پذیر برای test عمل می‌کند. نحو (Syntax) این دستور به شرح زیر است:

    [[ expression ]]

    این ساختار مشابه test عمل کرده و تمامی عبارات آن را پشتیبانی می‌کند، اما یک قابلیت کلیدی و بسیار مهم در حوزه‌ی پردازش رشته‌ها به آن افزوده شده است:

    string1 =~ regex

    این عبارت زمانی ارزش «درست» بازمی‌گرداند که رشته‌ی string1 با عبارت باقاعده توسعه‌یافته (Extended Regular Expression) مطابقت داشته باشد. این ویژگی امکانات گسترده‌ای از جمله اعتبارسنجی داده‌ها (Data Validation) را فراهم می‌کند. در مثال قبلیِ مقایسه‌ی اعداد صحیح، اگر متغیر INT حاوی مقداری غیرعددی می‌بود، اسکریپت با خطا مواجه می‌شد. برای رفع این نقیصه، اسکریپت باید ابتدا از عدد بودن مقدار ورودی اطمینان حاصل کند:

    #!/bin/bash
    
    # test-integer2: evaluate the value of an integer.
    
    INT=-5
    
    if [[ "$INT" =~ ^-?[0-9]+$ ]]; then
        if [ "$INT" -eq 0 ]; then
            echo "INT is zero."
        else
            if [ "$INT" -lt 0 ]; then
                echo "INT is negative."
            else
                echo "INT is positive."
            fi
        fi
        if [ $((INT % 2)) -eq 0 ]; then
            echo "INT is even."
        else
            echo "INT is odd."
        fi
    else
        echo "INT is not an integer." >&2
        exit 1
    fi

    با به‌کارگیری عبارت باقاعده:

    ^-?[0-9]+$

    مقدار INT صرفاً به رشته‌هایی محدود می‌شود که ممکن است با یک علامت منفی اختیاری شروع شده و لزوماً با یک یا چند رقم ادامه یابند. این الگو همچنین احتمال ورودی خالی را منتفی می‌کند.

    ویژگی برجسته‌ی دیگر در ساختار [[ ]] این است که عملگر == از تطبیق الگو (Pattern Matching) به روشی مشابه با بسط مسیر (Pathname Expansion) پشتیبانی می‌کند. به مثال زیر توجه کنید:

    [me@linuxbox ~]$ FILE=foo.bar
    [me@linuxbox ~]$ if [[ $FILE == foo.* ]]; then
    > echo "$FILE matches pattern 'foo.*'"
    > fi
    foo.bar matches pattern 'foo.*'

    این قابلیت، ساختار [[ ]] را به ابزاری بسیار کارآمد برای ارزیابی نام فایل‌ها، پسوندها و مسیرهای سیستمی مبدل ساخته است.

    ساختار (( )): بهینه‌شده برای محاسبات عددی #

    مفسر Bash علاوه بر دستور مرکب [[ ]] از ساختار مختص به خود یعنی (( )) نیز بهره می‌برد که به طور ویژه برای عملیات روی اعداد صحیح (Integers) طراحی شده است. این دستور از مجموعه‌ی کاملی از ارزیابی‌های حسابی پشتیبانی می‌کند که در فصل ۳۴ به تفصیل بررسی خواهیم کرد.

    در ساختار (( )) ملاکِ «درست» بودن یک شرط، مقدار خروجیِ عملیات ریاضی است؛ به این صورت که اگر نتیجه‌ی محاسبات عددی غیرصفر باشد، شرط برقرار (True) تلقی می‌شود و اگر نتیجه صفر باشد، شرط نادرست (False) ارزیابی می‌گردد.

    [me@linuxbox ~]$ if ((1)); then echo "It is true."; fi
    It is true.
    [me@linuxbox ~]$ if ((0)); then echo "It is true."; fi
    [me@linuxbox ~]$

    با استفاده از این ساختار، می‌توان اسکریپت test-integer2 را بازنویسی و ساده‌سازی کرد:

    #!/bin/bash
    
    # test-integer2a: evaluate the value of an integer.
    
    INT=-5
    
    if [[ "$INT" =~ ^-?[0-9]+$ ]]; then
        if ((INT == 0)); then
            echo "INT is zero."
        else
            if ((INT < 0)); then
                echo "INT is negative."
            else
                echo "INT is positive."
            fi
            if (( (INT % 2)) == 0); then
                echo "INT is even."
            else
                echo "INT is odd."
            fi
        fi
    else
        echo "INT is not an integer." >&2
        exit 1
    fi

    در این نسخه، استفاده از عملگرهای مقایسه‌ای رایج مانند ==، < و > به جای عملگرهای متنی دستور test (مثل -eq یا -lt)، منجر به خوانایی بیشتر و منطق بصری طبیعی‌تر شده است. نکته‌ی فنی حائز اهمیت این است که چون (( )) یک ساختار نحوی درونی (Shell Syntax) است و منحصراً با اعداد صحیح سروکار دارد، می‌تواند نام متغیرها را مستقیماً شناسایی کند؛ بنابراین برای فراخوانی مقدار متغیر در داخل آن، نیازی به استفاده از علامت $ یا عملیات بسط (Expansion) نیست.

    ترکیب عبارات و عملگرهای منطقی #

    امکان ترکیب چندین عبارت شرطی برای ایجاد ارزیابی‌های پیچیده‌تر وجود دارد. این فرآیند با استفاده از عملگرهای منطقی صورت می‌پذیرد؛ مفاهیمی که پیش‌تر در فصل ۱۷ (هنگام بررسی دستور find) با آن‌ها آشنا شدیم. برای دستور test و ساختار مدرن [[ ]] سه عملیات منطقی بنیادینِ AND، OR و NOT تعریف شده است. نکته‌ی مهم اینجاست که نحوه نگارش (Syntax) این عملگرها در هر یک از این دو ابزار متفاوت است:

    جدول ۴-۲۷: عملگرهای منطقی ترکیب عبارات شرطی

    عملیات در دستور test در [[ ]] و (( ))
    عطف منطقی (AND) — بیانگر شرط «و» است؛ یعنی هر دو عبارت باید درست باشند.
    -a
    &&
    فصل منطقی (OR) — بیانگر شرط «یا» است؛ یعنی کافی است حداقل یکی از عبارات درست باشد.
    -o
    ||
    نقیض (NOT) — بیانگر معکوس‌کردن (نفی) یک شرط است.
    !
    !

    در ادامه، نمونه‌ای از پیاده‌سازی عملیات AND را مشاهده می‌کنید. این اسکریپت بررسی می‌کند که آیا یک عدد صحیح در بازه‌ای مشخص قرار دارد یا خیر:

    #!/bin/bash
    
    # test-integer3: determine if an integer is within a
    # specified range of values.
    
    MIN_VAL=1
    MAX_VAL=100
    
    INT=50
    
    if [[ "$INT" =~ ^-?[0-9]+$ ]]; then
        if [[ "$INT" -ge "$MIN_VAL" && "$INT" -le "$MAX_VAL" ]]; then
            echo "$INT is within $MIN_VAL to $MAX_VAL."
        else
            echo "$INT is out of range."
        fi
    else
        echo "INT is not an integer." >&2
        exit 1
    fi

    در این نمونه، شرطِ قرارگیری متغیر INT بین دو مقدار MIN_VAL و MAX_VAL تنها در یک بلوک [[ ]] و به واسطه عملگر && بررسی شده است. همین منطق را می‌توان با استفاده از دستور سنتی test به شکل زیر پیاده‌سازی کرد:

    if [ "$INT" -ge "$MIN_VAL" -a "$INT" -le "$MAX_VAL" ]; then
        echo "$INT is within $MIN_VAL to $MAX_VAL."
    else
        echo "$INT is out of range."
    fi

    عملگر نقیض (!) نتیجه‌ی یک عبارت را معکوس می‌کند؛ بدین معنا که اگر عبارت نادرست باشد، خروجیِ کل شرط «درست» (True) خواهد بود. در اسکریپت زیر، منطق ارزیابی را تغییر داده‌ایم تا اعدادی را که خارج از بازه‌ی مذکور هستند، شناسایی کنیم:

    #!/bin/bash
    
    # test-integer4: determine if an integer is outside a
    # specified range of values.
    
    MIN_VAL=1
    MAX_VAL=100
    
    INT=50
    
    if [[ "$INT" =~ ^-?[0-9]+$ ]]; then
        if [[ ! ("$INT" -ge "$MIN_VAL" && "$INT" -le "$MAX_VAL") ]]; then
            echo "$INT is outside $MIN_VAL to $MAX_VAL."
        else
            echo "$INT is in range."
        fi
    else
        echo "INT is not an integer." >&2
        exit 1
    fi

    در اینجا از پرانتز برای گروه‌بندی عبارات (Expression Grouping) استفاده شده است. بدون این پرانتزها، عملگر نقیض تنها بر عبارتِ نخست اعمال می‌شد و بر کلِ ترکیبِ منطقی اثر نمی‌گذاشت. پیاده‌سازی همین ساختار با دستور test الزامات سخت‌گیرانه‌تری دارد:

    if [ ! \( "$INT" -ge "$MIN_VAL" -a "$INT" -le "$MAX_VAL" \) ];
    then
        echo "$INT is outside $MIN_VAL to $MAX_VAL."
    else
        echo "$INT is in range."
    fi

    از آنجایی که برخلاف [[ ]] و (( )) که جزئی از ساختار داخلی پوسته هستند، تمامی اجزای دستور test توسط مفسر Bash به عنوان آرگومان‌های ورودی در نظر گرفته می‌شوند، کاراکترهایی که برای پوسته معنای خاصی دارند (مانند <، >، ( و )) باید حتماً درون کوتیشن قرار گرفته یا با نویسه‌ی گریز (\) مهار شوند تا از تفسیر اشتباه توسط پوسته جلوگیری شود.

    با وجود شباهت عملکردی میان این دو ابزار، انتخاب میان آن‌ها به حوزه‌ی کاربرد و نیاز به سازگاری اسکریپت بستگی دارد:

    • ساختار سنتی test (یا ]): این دستور بخشی از استاندارد POSIX است. به همین دلیل، در تمامی پوسته‌های منطبق با این استاندارد (مانند sh یا dash) به درستی اجرا می‌شود. استفاده از test در نگارش اسکریپت‌های سیستمی بنیادین، مانند اسکریپت‌های راه‌اندازی (Init Scripts)، که باید در محیط‌های مختلف و با پوسته‌های حداقلی اجرا شوند، الزامی است.
    • ساختار مدرن [[ ]]: این ساختار یک کلمه‌ی کلیدی اختصاصی (Keyword) در Bash (و پوسته‌های پیشرفته‌ای نظیر zsh و ksh) محسوب می‌شود. از آنجایی که این عبارت بخشی از نحوِ درونی پوسته است، برخلاف دستور test با بسیاری از خطاهای رایج (مانند مشکل متغیرهای خالی یا نیاز به گریز دادن نویسه‌های خاص) مواجه نمی‌شود.

    نتیجه‌گیری فنی: در حالی که تسلط بر دستور test به دلیل کاربرد گسترده‌اش در کدهای قدیمی و سیستمی ضروری است، اما در اسکریپت‌نویسی مدرن، ساختار [[ ]] به دلیل امنیت بالاتر، خوانایی بیشتر و قابلیت‌های پیشرفته (نظیر تطبیق الگو و عبارات باقاعده)، گزینه‌ی ارجح و استانداردِ توسعه‌دهندگان لینوکس به شمار می‌رود.

    چالش سازگاری: تضاد میان پایداری و نوآوری #

    در میان کاربران باسابقه و سنتی یونیکس (Unix)، گاهی با این دیدگاه مواجه می‌شویم که لینوکس را سیستمی «ناخالص» توصیف می‌کنند. یکی از اصول بنیادین در فرهنگ یونیکس، قابلیت حمل (Portability) است؛ به این معنا که یک اسکریپت باید بدون کوچک‌ترین تغییری، در تمامی سیستم‌های شبه‌یونیکس (Unix-like) قابل اجرا باشد.

    این رویکرد ریشه در تجربه‌ای تاریخی دارد. پیش از ظهور استاندارد POSIX، افزونه‌های اختصاصی که شرکت‌های مختلف به دستورات و پوسته‌ها می‌افزودند، یکپارچگی دنیای یونیکس را از بین برده بود. از همین رو، متخصصان قدیمی نسبت به ویژگی‌های منحصربه‌فرد لینوکس و تأثیر آن بر میراث یونیکس با احتیاط می‌نگرند و بر حفظ استانداردهای مشترک تأکید دارند.

    با این حال، اصرار بیش از حد بر قابلیت حمل، خللی جدی در مسیر پیشرفت ایجاد می‌کند: این رویکرد برنامه‌نویس را ناچار می‌سازد تا همواره بر اساس پایین‌ترین استاندارد مشترک عمل کند. در قلمرو اسکریپت‌نویسی، این به معنای محدود ماندن به قابلیت‌های اولیه‌ی sh (پوسته اصلی Bourne) و چشم‌پوشی از امکانات مدرن است.

    تأمین‌کنندگان نرم‌افزارهای تجاری و انحصاری اغلب از همین شکاف برای توجیه افزونه‌های غیررسمی خود بهره می‌برند و آن‌ها را «نوآوری» می‌نامند؛ در حالی که هدف نهایی، وابسته کردن مشتری به یک پلتفرم خاص (Vendor Lock-in) است.

    در مقابل، ابزارهای پروژه‌ی GNU، از جمله Bash، این بن‌بست را در هم شکسته‌اند. این ابزارها با رعایت استانداردهای فنی و در عین حال با دسترس‌پذیری جهانی (Universal Availability)، تعریف تازه‌ای از قابلیت حمل ارائه داده‌اند. امروزه می‌توان Bash و سایر ابزارهای GNU را بر روی تقریباً هر سیستم‌عاملی — حتی ویندوز — و بدون هیچ هزینه‌ای نصب کرد. بنابراین می‌توان با اطمینان کامل از تمامی قابلیت‌های پیشرفته‌ی Bash بهره برد؛ چرا که گستردگی نصب و پایداری آن، خود نوعی استاندارد نوین و «واقعاً قابل‌حمل» را پدید آورده است.

    عملگرهای کنترلی: روش جایگزین شاخه‌بندی #

    در مفسر Bash، دو عملگر کنترلی وجود دارند که می‌توانند به عنوان جایگزینی فشرده برای ساختارهای شرطی عمل کنند. عملگرهای && (AND منطقی) و || (OR منطقی) در اینجا مشابه عملکردشان در دستور مرکب [[ ]] رفتار می‌کنند، اما برای مدیریت توالی اجرای دستورات به کار می‌روند.

    نحو (Syntax) استفاده از عملگر && به شرح زیر است:

    command1 && command2

    و نحو استفاده از عملگر || به صورت زیر می‌باشد:

    command1 || command2

    درک دقیق رفتار این عملگرها در اسکریپت‌نویسی حیاتی است: در ترکیب با عملگر &&، ابتدا دستور اول اجرا شده و دستور دوم تنها در صورتی اجرا می‌گردد که دستور اول با موفقیت (وضعیت خروج 0) خاتمه یافته باشد. در مقابل، در ترکیب با عملگر ||، دستور دوم تنها زمانی اجرا می‌شود که دستور اول با شکست (وضعیت خروج غیرصفر) مواجه شده باشد.

    در محیط عملیاتی، این قابلیت اجازه می‌دهد تا دستورات را به صورت زنجیره‌ای و هوشمند اجرا کنیم:

    [me@linuxbox ~]$ mkdir temp && cd temp

    در این مثال، ابتدا دایرکتوری temp ایجاد می‌شود و تنها در صورت موفقیت این عملیات، دستور تغییر مسیر (cd) اجرا می‌گردد. به همین ترتیب، برای بررسی وجود یک دایرکتوری پیش از ساخت آن، می‌توان از ساختار زیر بهره برد:

    [me@linuxbox ~]$ [[ -d temp ]] || mkdir temp

    این دستور وجود دایرکتوری temp را ارزیابی می‌کند و تنها اگر این ارزیابی با شکست مواجه شود (یعنی دایرکتوری وجود نداشته باشد)، دستور mkdir فراخوانی می‌شود. این الگو برای مدیریت خطا در اسکریپت‌ها بسیار کارآمد است؛ برای مثال:

    [ -d temp ] || exit 1

    چنانچه اسکریپت برای ادامه کار به دایرکتوری temp نیاز داشته باشد و آن را نیابد، بلافاصله با وضعیت خروج 1 متوقف می‌شود.

    همچنین باید توجه داشت که می‌توان به جای دستورات ساده، از دستورات گروهی (Group Commands) استفاده کرد تا منطق‌های پیچیده‌تری را پیاده‌سازی نمود:

    { true && echo "true"; } && { false || echo "false"; }

    در دستورات گروهی (که با آکولاد { } محصور می‌شوند)، وضعیت خروج کل گروه برابر با وضعیت خروج آخرین دستور اجرا شده در آن گروه خواهد بود.

    جمع‌بندی #

    ما این فصل را با یک پرسش کلیدی آغاز کردیم: چگونه می‌توان اسکریپت sys_info_page را به‌گونه‌ای هوشمند طراحی کرد که سطح دسترسی کاربر برای خواندن دایرکتوری‌های خانگی (home directories) را تشخیص دهد؟ اکنون با بهره‌گیری از ساختار شرطی if و دستور [[ ]] می‌توانیم این مسئله را با اصلاح تابع report_home_space به‌شکل زیر حل کنیم:

    report_home_space() {
        if [[ "$(id -u)" -eq 0 ]]; then
             cat << _EOF_
                  <h2>Home Space Utilization (All Users)</h2>
                  <pre>$(du -sh /home/*)</pre>
    _EOF_
        else
             cat << _EOF_
                  <h2>Home Space Utilization ($USER)</h2>
                  <pre>$(du -sh $HOME)</pre>
    _EOF_
        fi
        return
    }

    در این قطعه کد، وضعیت خروج و خروجی استاندارد دستور id مورد ارزیابی قرار می‌گیرد. با استفاده از گزینه -u (مخفف User ID)، این دستور شناسه‌ی عددی کاربر فعلی را بازمی‌گرداند. طبق قراردادهای یونیکس، ابرکاربر (Superuser) همیشه دارای شناسه‌ی 0 است و سایر کاربران شناسه‌هایی بزرگ‌تر از صفر دارند. با اتکا به این منطق فنی، اسکریپت قادر است دو نوع گزارش متفاوت تولید کند: یکی با استفاده از امتیازات ریشه (Root) برای پیمایش تمام دایرکتوری‌ها و دیگری محدود به حریم خصوصی دایرکتوری خانگی خودِ کاربر.

    در اینجا موقتاً توسعه‌ی برنامه‌ی sys_info_page را متوقف می‌کنیم، اما این پروژه در فصل‌های آتی با قابلیت‌های پیشرفته‌تر بازخواهد گشت. در بخش‌های بعد، به مفاهیم زیرساختی دیگری خواهیم پرداخت که برای تکمیل این ابزار گزارش‌گیری به آن‌ها نیاز خواهیم داشت.

    منابع مطالعه تکمیلی #

    چندین بخش از صفحات راهنمای (man pages) مفسر bash، جزئیات فنی عمیق‌تری را پیرامون مباحث مطرح‌شده در این فصل ارائه می‌دهند:

    • Lists (عملگرهای کنترلی || و && را پوشش می‌دهد).
    • Compound Commands (دستورات ترکیبی [[ ]]، (( )) و if را پوشش می‌دهد).
    • CONDITIONAL EXPRESSIONS
    • SHELL BUILTIN COMMANDS (دستور داخلی test را پوشش می‌دهد).

    علاوه بر این، ویکی‌پدیا مقاله مناسبی درباره مفهوم شبه‌کد (pseudocode) دارد: