فصل ۳۳: کنترل جریان با حلقه for
در این فصل پایانی از مبحث کنترل جریان، به یکی دیگر از ساختارهای حلقهای پوسته میپردازیم. حلقهی
for با حلقههای while و until این تفاوت را دارد که
روشی برای پردازش توالیها (Sequences) در طول اجرای حلقه فراهم میکند. این ویژگی در عمل
برنامهنویسی بسیار کاربردی است؛ به همین دلیل، حلقهی for یکی از ساختارهای پرکاربرد
در اسکریپتنویسی bash به شمار میرود.
حلقهی for، همانگونه که از نامش پیداست، با فرمان مرکب for
پیادهسازی میشود. در bash، این دستور به دو صورت قابل استفاده است.
حلقه for (شکل سنتی در پوسته) #
دستور اصلی for دارای نحو (syntax) زیر است:
for variable [in words]; do
commands
done
در این ساختار، variable نام متغیری است که در هر گام از تکرار، مقداری جدید میپذیرد.
words فهرستی اختیاری از آیتمهاست که به ترتیب به متغیر تخصیص مییابند و
commands مجموعهدستوراتی هستند که در هر تکرار اجرا میشوند.
عملکرد این دستور را میتوان بهسادگی در خط فرمان مشاهده کرد:
[me@linuxbox ~]$ for i in A B C D; do echo $i; done
A
B
C
D
در این مثال، فهرست حاوی چهار کلمه (A تا D) است؛ در نتیجه حلقه چهار بار تکرار شده و در هر نوبت،
یکی از این مقادیر در متغیر i جای میگیرد. کلیدواژه done نیز همانند
سایر حلقهها، پایان بلوک تکرار را اعلام میکند.
نقطه قوت اصلی حلقه for در روشهای متنوع تولید فهرست کلمات نهفته است. برای نمونه، میتوان از بسط آکولاد (Brace Expansion) استفاده کرد:
[me@linuxbox ~]$ for i in {A..D}; do echo $i; done
A
B
C
D
همچنین، استفاده از بسط مسیر (Pathname Expansion) یکی از رایجترین کاربردهای این حلقه برای مدیریت فایلهاست:
[me@linuxbox ~]$ for i in distros*.txt; do echo "$i"; done
distros-by-date.txt
distros-dates.txt
distros-key-names.txt
distros-key-vernums.txt
distros-names.txt
distros.txt
distros-vernums.txt
distros-versions.txt
هنگام استفاده از نویسههای جانشین، باید به یک نکته توجه داشت: اگر بسط با هیچ فایلی مطابقت نداشته
باشد، Bash بهطور پیشفرض خودِ عبارت الگو (مثلاً distros*.txt) را برمیگرداند. برای
پیشگیری از بروز خطا در اسکریپتها، توصیه میشود از یک ساختار کنترلی داخلی استفاده کنید:
for i in distros*.txt; do
if [[ -e "$i" ]]; then
echo "$i"
fi
done
با افزودن این شرط (-e)، اطمینان حاصل میشود که تنها در صورت وجود خارجی فایل،
دستورات بدنه حلقه اجرا میگردند و از پردازش الگوهای ناموفق اجتناب میشود.
الگوی رایج دیگر برای تولید فهرست کلمات، بهرهگیری از جایگزینی فرمان (Command Substitution) است. در مثال زیر، اسکریپتی برای یافتن طولانیترین رشته متنی در یک فایل طراحی شده است:
#!/bin/bash
# longest-word: find longest string in a file
while [[ -n "$1" ]]; do
if [[ -r "$1" ]]; then
max_word=
max_len=0
for i in $(strings "$1"); do
len="$(echo -n "$i" | wc -c)"
if (( len > max_len )); then
max_len="$len"
max_word="$i"
fi
done
echo "$1: '$max_word' ($max_len characters)"
fi
shift
done
در این نمونه، هدف شناسایی طولانیترین رشته در فایلهای ورودی است. با ارسال نام فایلها از طریق
خط فرمان، برنامه با استفاده از ابزار strings (از مجموعه GNU binutils)، فهرستی از
کلمات متنی قابل خواندن را استخراج میکند. حلقه for هر کلمه را پیمایش کرده و طول آن
را با طولانیترین کلمه قبلی مقایسه میکند. در نهایت، با اتمام حلقه، رشته برگزیده به همراه طول
آن چاپ میشود.
نکته حائز اهمیت در این کد، عدم استفاده از کوتیشن پیرامون عبارت $(strings "$1") است.
برخلاف توصیههای عمومی، در اینجا آگاهانه از دابلکوتیشن استفاده نشده تا فرآیند تفکیک کلمات (Word
Splitting) توسط پوسته انجام شود و فهرستی از کلمات مجزا به دست آید. چنانچه این عبارت داخل کوتیشن
قرار میگرفت، کل محتوای فایل به عنوان یک رشته واحد تلقی میشد که با منطق برنامه در تضاد است.
در صورتی که بخش اختیاری in words از دستور for حذف شود، این ساختار
بهطور پیشفرض به پارامترهای موقعیتی (Positional Parameters) رجوع میکند. بر همین اساس، اسکریپت
قبلی را میتوان به شکل بهینهتر زیر بازنویسی کرد:
#!/bin/bash
# longest-word2: find longest string in a file
for i; do
if [[ -r "$i" ]]; then
max_word=
max_len=0
for j in $(strings "$i"); do
len="$(echo -n "$j" | wc -c)"
if (( len > max_len )); then
max_len="$len"
max_word="$j"
fi
done
echo "$i: '$max_word' ($max_len characters)"
fi
done
در این نگارش، حلقه بیرونی از while به for تغییر یافته است. با حذف
صریح فهرست کلمات، حلقه for مستقیماً آرگومانهای خط فرمان را پیمایش میکند. این
تغییر باعث شده است که متغیر حلقهی داخلی برای جلوگیری از تداخل به j تغییر یابد و
نیاز به استفاده از دستور shift نیز مرتفع گردد.
فلسفه نامگذاری متغیر شمارنده i #
ممکن است متوجه شده باشید که در تمامی مثالهای پیشین مربوط به حلقه for از متغیر
i استفاده شده است. در واقع برای این انتخاب هیچ الزام فنی خاصی وجود ندارد و صرفاً
پیرو یک سنت دیرینه در دنیای برنامهنویسی است. اگرچه هر نام متغیر معتبری میتواند در ساختار
for به کار رود، اما i رایجترین انتخاب است و پس از آن معمولاً حروف
j و k در اولویت قرار میگیرند.
ریشه این سنت به زبان برنامهنویسی Fortran بازمیگردد. در قواعد نحوی Fortran، متغیرهایی که بدون اعلان صریح نوع داده و با حروف I، J، K، L، M یا N آغاز میشدند، بهطور خودکار به عنوان عدد صحیح (Integer) در نظر گرفته میشدند؛ در حالی که متغیرهای شروعشده با سایر حروف، از نوع حقیقی (Real) تلقی میشدند که معمولاً به صورت ممیز شناور پیادهسازی میشود. این ویژگی باعث شد برنامهنویسان برای متغیرهای حلقه (که ماهیتی موقت دارند و معمولاً عدد صحیح هستند)، از حروف I، J و K استفاده کنند تا از پیچیدگی کدنویسی و نیاز به اعلان دستی نوع متغیر کاسته شود.
حلقه for به سبک زبان C #
نسخههای متأخر Bash از نحو (Syntax) دومی برای دستور for پشتیبانی میکنند که شباهت
بسیاری به ساختار حلقهها در زبان برنامهنویسی C دارد. این فرم که در بسیاری از زبانهای
برنامهنویسی مدرن نیز پذیرفته شده است، برای مدیریت تکرارهای مبتنی بر محاسبات عددی بسیار کارآمد
است.
نحو کلی این دستور به شرح زیر است:
for (( expression1; expression2; expression3 )); do
commands
done
در این الگو، سه عبارت عددی (expression1 تا expression3) منطق حلقه را
کنترل میکنند و commands مجموعهدستوراتی هستند که در هر تکرار اجرا میشوند. از نظر
منطق اجرایی، این ساختار دقیقاً با الگوی زیر در حلقه while برابری میکند:
(( expression1 ))
while (( expression2 )); do
commands
(( expression3 ))
done
تحلیل وظایف هر عبارت:
- expression1 (مقداردهی اولیه): برای تعیین وضعیت آغازین حلقه (مانند تعریف مقدار اولیه شمارنده) به کار میرود.
- expression2 (شرط تداوم): مشخص میکند که حلقه تا چه زمانی باید به تکرار ادامه دهد.
- expression3 (گام تکرار): عملیاتی است که در پایان هر دور از حلقه (معمولاً برای تغییر مقدار شمارنده) اجرا میشود.
در ادامه، یک نمونه پیادهسازی عملی برای شمارش اعداد ارائه شده است:
#!/bin/bash
# simple_counter: demo of C style for command
for (( i=0; i<5; i=i+1 )); do
echo $i
done
خروجی حاصل از اجرای اسکریپت به صورت زیر است:
[me@linuxbox ~]$ simple_counter
0
1
2
3
4
در این مثال، ابتدا متغیر i با مقدار 0 مقداردهی میشود. حلقه تا زمانی که مقدار
i کمتر از 5 باشد به کار خود ادامه میدهد و در پایان هر مرحله، یک واحد به مقدار
i افزوده میشود. استفاده از این سبک در سناریوهایی که با توالیهای عددی دقیق
سروکار دارید، بسیار سودمند است و در مباحث آتی، کاربردهای پیشرفتهتری از آن را بررسی خواهیم کرد.
جمعبندی #
با تکیه بر دانش فنی حاصل از بررسی دستور for، اکنون میتوانیم آخرین اصلاحات ساختاری
را در اسکریپت sys_info_page اعمال کنیم. در حال حاضر، تابع
report_home_space به صورت زیر پیادهسازی شده است:
report_home_space () {
if [[ "$(id -u)" -eq 0 ]]; then
cat << _EOF_
<h2>Home Space Utilization (All Users)</h2>
<pre>$(du -sh /home/*)</pre>
_EOF_
else
cat << _EOF_
<h2>Home Space Utilization ($USER)</h2>
<pre>$(du -sh "$HOME")</pre>
_EOF_
fi
return
}
در گام نهایی، این تابع را بازنویسی میکنیم تا تحلیل دقیقتری از دایرکتوری خانگی (Home Directory) کاربران ارائه دهد. این نسخه جدید علاوه بر حجم مصرفی، تعداد کل فایلها و دایرکتوریهای فرعی موجود در هر مسیر را نیز محاسبه و گزارش میکند:
report_home_space () {
local format="%8s%10s%10s\n"
local i dir_list total_files total_dirs total_size user_name
if [[ "$(id -u)" -eq 0 ]]; then
dir_list=/home/*
user_name="All Users"
else
dir_list="$HOME"
user_name="$USER"
fi
echo "<h2>Home Space Utilization ($user_name)</h2>"
for i in $dir_list; do
total_files="$(find "$i" -type f | wc -l)"
total_dirs="$(find "$i" -type d | wc -l)"
total_size="$(du -sh "$i" | cut -f 1)"
echo "<H3>$i</H3>"
echo "<pre>"
printf "$format" "Dirs" "Files" "Size"
printf "$format" "----" "-----" "----"
printf "$format" "$total_dirs" "$total_files" "$total_size"
echo "</pre>"
done
return
}
این بازنویسی، مجموعهای از مفاهیم کلیدی که تاکنون فراگرفتهایم را با هم تلفیق میکند. در این
ساختار، همچنان سطح دسترسی کاربر (Root یا غیر از آن) ارزیابی میشود، اما بهجای اجرای مستقیم
دستورات در بلوک if، متغیرهای مورد نیاز برای پردازش در حلقه for
مقداردهی میشوند. استفاده از متغیرهای محلی (local) برای حفظ یکپارچگی تابع و
بهرهگیری از دستور printf جهت قالببندی ستونی و دقیق خروجی، از ویژگیهای بارز این
نسخه ارتقایافته است.
منابع مطالعه تکمیلی #
راهنمای پیشرفته اسکریپتنویسی Bash فصلی درباره حلقهها (loops) دارد که شامل مجموعهای متنوع از
مثالهای استفاده از حلقه for است:
راهنمای مرجع Bash دستورات مرکب حلقهسازی (looping compound commands) از جمله حلقه
for را شرح میدهد: