فصل ۳۱: کنترل جریان با شاخهبندی case
در این فصل، به بررسی تکمیلی مکانیزمهای کنترل جریان میپردازیم. در فصل ۲۸، منوهای سادهای طراحی
کردیم و منطق عملیاتی آنها را بر اساس انتخاب کاربر پیادهسازی نمودیم. برای تحقق این هدف، از
مجموعهای از دستورات شرطی if بهره گرفتیم تا گزینهی انتخابشده را شناسایی کنیم. این
نوع ساختار منطقی در برنامهنویسی چنان پرتکرار است که اکثر زبانهای برنامهنویسی (از جمله Shell)
مکانیزم اختصاصی و بهینهای را برای تصمیمگیریهای چندگزینهای در نظر گرفتهاند.
ساختار دستور case #
در Bash، دستور مرکب چندگزینهای با نام case شناخته میشود که نحو (Syntax) آن به
شرح زیر است:
case word in
[pattern [| pattern]...) commands ;;]...
esac
اگر به برنامه read-menu در فصل ۲۸ رجوع کنیم، منطق زیر را برای پردازش انتخابهای
کاربر مشاهده میکنیم:
#!/bin/bash
# read-menu: a menu driven system information program
clear
echo "
Please Select:
1. Display System Information
2. Display Disk Space
3. Display Home Space Utilization
0. Quit
"
read -r -p "Enter selection [0-3] > "
if [[ "$REPLY" =~ ^[0-3]$ ]]; then
if [[ "$REPLY" == 0 ]]; then
echo "Program terminated."
exit
fi
if [[ "$REPLY" == 1 ]]; then
echo "Hostname: $HOSTNAME"
uptime
exit
fi
if [[ "$REPLY" == 2 ]]; then
df -h
exit
fi
if [[ "$REPLY" == 3 ]]; then
if [[ "$(id -u)" -eq 0 ]]; then
echo "Home Space Utilization (All Users)"
du -sh /home/*
else
echo "Home Space Utilization ($USER)"
du -sh "$HOME"
fi
exit
fi
else
echo "Invalid entry." >&2
exit 1
fi
با بهرهگیری از دستور case، میتوانیم منطق فوق را با ساختاری بسیار منسجمتر و
خواناتر بازنویسی کنیم:
#!/bin/bash
# case-menu: a menu driven system information program
clear
echo "
Please Select:
1. Display System Information
2. Display Disk Space
3. Display Home Space Utilization
0. Quit
"
read -r -p "Enter selection [0-3] > "
case "$REPLY" in
0) echo "Program terminated."
exit
;;
1) echo "Hostname: $HOSTNAME"
uptime
;;
2) df -h
;;
3) if [[ "$(id -u)" -eq 0 ]]; then
echo "Home Space Utilization (All Users)"
du -sh /home/*
else
echo "Home Space Utilization ($USER)"
du -sh "$HOME"
fi
;;
*) echo "Invalid entry" >&2
exit 1
;;
esac
در این ساختار، دستور case مقدار عبارت word (که در اینجا محتوای
متغیر REPLY است) را با الگوهای (Patterns) تعریفشده مقایسه میکند. به محض یافتن
اولین تطابق (Match)، مجموعهی دستورات متناظر با آن الگو اجرا شده و فرآیند مقایسه خاتمه مییابد؛
بدین معنا که پوسته از جستجو برای تطابقهای بعدی صرفنظر میکند. نویسهی * به
عنوان یک الگوی عمومی عمل کرده و در صورتی که ورودی با هیچیک از موارد پیشین مطابقت نداشته باشد،
دستورات بخش نهایی را اجرا میکند.
انطباق الگوها #
الگوهایی که در ساختار case مورد استفاده قرار میگیرند، از همان قواعد منطقی بسط
مسیر (Pathname Expansion) یا اصطلاحاً Globbing پیروی میکنند. هر الگو در این ساختار با کاراکتر
پرانتز بسته ) خاتمه مییابد. جدول ۱-۳۱ نمونههایی از الگوهای معتبر و پرکاربرد را
نمایش میدهد:
جدول ۱-۳۱: نمونه الگوهای دستور case
| الگو | شرح عملکرد |
|---|---|
a) |
انطباق دقیق، در صورتی که مقدار مورد بررسی برابر با کاراکتر «a» باشد. |
[[:alpha:]]) |
انطباق، در صورتی که ورودی تنها شامل یک کاراکتر الفبایی (حرف) باشد. |
???) |
انطباق، در صورتی که ورودی دقیقاً از سه کاراکتر تشکیل شده باشد. |
*.txt) |
انطباق با هر رشتهای که به پسوند "txt." ختم شود. |
*) |
الگوی عمومی که با هر مقداری تطبیق مییابد. توصیه میشود این الگو در انتهای ساختار case قرار گیرد تا ورودیهای نامعتبر یا پیشبینینشده را نیز مدیریت کند. |
نمونهای از پیادهسازی این الگوها در یک اسکریپت:
#!/bin/bash
read -r -p "enter word > "
case "$REPLY" in
[[:alpha:]]) echo "is a single alphabetic character." ;;
[ABC][0-9]) echo "is A, B, or C followed by a digit." ;;
???) echo "is three characters long." ;;
*.txt) echo "is a word ending in '.txt'" ;;
*) echo "is something else." ;;
esac
علاوه بر این، میتوان چندین الگو را با استفاده از کاراکتر خط عمودی (|) به عنوان
جداکننده ترکیب کرد. این کارکرد، منطق شرطی «یا» (OR) را ایجاد میکند و بهویژه در مدیریت حساسیت
به حروف بزرگ و کوچک (Case Sensitivity) بسیار کارآمد است. به نسخهی اصلاحشدهی برنامه
case-menu توجه کنید:
#!/bin/bash
# case-menu: a menu driven system information program
clear
echo "
Please Select:
A. Display System Information
B. Display Disk Space
C. Display Home Space Utilization
Q. Quit
"
read -r -p "Enter selection [A, B, C or Q] > "
case "$REPLY" in
q|Q) echo "Program terminated."
exit
;;
a|A) echo "Hostname: $HOSTNAME"
uptime
;;
b|B) df -h
;;
c|C) if [[ "$(id -u)" -eq 0 ]]; then
echo "Home Space Utilization (All Users)"
du -sh /home/*
else
echo "Home Space Utilization ($USER)"
du -sh "$HOME"
fi
;;
*) echo "Invalid entry" >&2
exit 1
;;
esac
در این ویرایش، از حروف الفبا بهجای اعداد برای گزینههای منو استفاده شده است. ملاحظه میکنید که چگونه ترکیب الگوها اجازه میدهد تا اسکریپت در برابر وارد کردن حروف بهصورت کوچک یا بزرگ بهطور یکسان و صحیح واکنش نشان دهد.
اجرای چندگانه عملیات و توالی تطبیق #
در نسخههای Bash پیش از ۴.۰، ساختار case تنها اجازه اجرای یک بلوک عملیاتی را پس
از تطبیق موفقیتآمیز صادر میکرد. به محض یافتن اولین الگو، دستورات مربوطه اجرا و کل ساختار
case خاتمه مییافت. اسکریپت زیر را که برای تحلیل ویژگیهای یک کاراکتر طراحی شده
است، در نظر بگیرید:
#!/bin/bash
# case4-1: test a character
read -r -n 1 -p "Type a character > "
echo
case "$REPLY" in
[[:upper:]]) echo "'$REPLY' is upper case." ;;
[[:lower:]]) echo "'$REPLY' is lower case." ;;
[[:alpha:]]) echo "'$REPLY' is alphabetic." ;;
[[:digit:]]) echo "'$REPLY' is a digit." ;;
[[:graph:]]) echo "'$REPLY' is a visible character." ;;
[[:punct:]]) echo "'$REPLY' is a punctuation symbol." ;;
[[:space:]]) echo "'$REPLY' is a whitespace character." ;;
[[:xdigit:]]) echo "'$REPLY' is a hexadecimal digit." ;;
esac
اجرای این اسکریپت خروجی زیر را به دنبال دارد:
[me@linuxbox ~]$ case4-1
Type a character > a
'a' is lower case.
اگرچه این رفتار در بسیاری از سناریوها مطلوب است، اما در مواردی که یک ورودی با چندین کلاس نویسهای POSIX مطابقت دارد، محدودکننده خواهد بود. برای مثال، کاراکتر "a" همزمان یک حرف کوچک، یک کاراکتر الفبایی و یک رقم در سیستم شانزدهتایی (Hexadecimal) محسوب میشود. در نسخههای قدیمی Bash، امکان تطبیق همزمان با چند شرط وجود نداشت.
در نسخههای مدرن Bash (۴.۰ به بالا)، با معرفی عملگر ;;& این محدودیت مرتفع شده
است. این نحو جدید به پوسته فرمان میدهد که پس از اجرای دستورات مربوط به یک الگو، فرآیند را
خاتمه نداده و جستجو برای تطبیق با الگوهای بعدی را ادامه دهد:
#!/bin/bash
# case4-2: test a character
read -r -n 1 -p "Type a character > "
echo
case "$REPLY" in
[[:upper:]]) echo "'$REPLY' is upper case." ;;&
[[:lower:]]) echo "'$REPLY' is lower case." ;;&
[[:alpha:]]) echo "'$REPLY' is alphabetic." ;;&
[[:digit:]]) echo "'$REPLY' is a digit." ;;&
[[:graph:]]) echo "'$REPLY' is a visible character." ;;&
[[:punct:]]) echo "'$REPLY' is a punctuation symbol." ;;&
[[:space:]]) echo "'$REPLY' is a whitespace character." ;;&
[[:xdigit:]]) echo "'$REPLY' is a hexadecimal digit." ;;&
esac
خروجی اسکریپت جدید به این صورت تغییر میکند:
[me@linuxbox ~]$ case4-2
Type a character > a
'a' is lower case.
'a' is alphabetic.
'a' is a visible character.
'a' is a hexadecimal digit.
در واقع، استفاده از ;;& در انتهای هر بخش، منطق «توقف پس از اولین تطبیق» را به
«ارزیابی تمامی الگوهای بعدی» تغییر میدهد که برای طبقهبندی دقیق دادهها بسیار کارآمد است.
جمعبندی #
ساختار case ابزاری کارآمد در جعبهابزار برنامهنویسی پوسته محسوب میشود که خوانایی
و مدیریت کدهای چندگزینهای را بهشکل چشمگیری بهبود میبخشد. همانطور که در فصل بعد خواهیم دید،
این دستور برای حل انواع خاصی از مسائل، ابزاری ایدهآل است.
منابع مطالعه تکمیلی #
بخش ساختارهای شرطی (Conditional Constructs) در راهنمای مرجع Bash، دستور case را
با جزئیات کامل شرح میدهد:
راهنمای پیشرفته اسکریپتنویسی Bash مثالهای بیشتری از کاربردهای دستور case ارائه میدهد: