خط فرمان لینوکسlinuxcommandline.ir
فهرست مطالب
فارسی
PDFدریافت PDF
Esc
    بخش سوم: وظایف رایج و ابزارهای ضروری

    فصل ۱۴: مدیریت بسته‌های نرم‌افزاری

    • زمان مطالعه: ۳۰ دقیقه
    • فصل ۱۴ از ۳۶

    چنانچه زمانی را در انجمن‌های کاربری لینوکس سپری کنید، بی‌شک با دیدگاه‌های متعددی درباره‌ی اینکه کدام توزیع لینوکس «بهترین» است، مواجه خواهید شد. اغلب این مباحث به موضوعات سطحی نظیر زیبایی‌شناسی محیط دسکتاپ یا رنگ‌بندی پیش‌فرض (مانند جبهه‌گیری‌های سلیقه‌ای علیه اوبونتو) محدود می‌شوند.

    با این حال، از نگاه فنی، حیاتی‌ترین شاخص برای سنجش کیفیت و کارآمدی یک توزیع، سیستم مدیریت بسته‌ها و پویایی جامعه‌ی پشتیبان آن است. اکوسیستم نرم‌افزاری لینوکس بسیار سیال و متغیر است؛ به‌طوری که توزیع‌های پیشرو به‌طور معمول هر شش ماه یک نسخه‌ی جدید عرضه می‌کنند و بسته‌های نرم‌افزاری نیز به‌صورت روزانه به‌روزرسانی می‌شوند. برای مدیریت صحیح این حجم انبوه از تغییرات، وجود ابزارهای قدرتمند مدیریت بسته الزامی است.

    مدیریت بسته‌ها به فرآیند نصب، به‌روزرسانی و نگهداری نرم‌افزارها بر روی سیستم اطلاق می‌شود. امروزه اکثر کاربران لینوکس نیازمندی‌های خود را مستقیماً از طریق مخازن رسمی (Repositories) توزیع مورد نظر تأمین می‌کنند. این رویکرد با دوران نخستین لینوکس که در آن کاربران ناچار بودند کد منبع (Source Code) را شخصاً دانلود و کامپایل کنند، تفاوت بنیادینی دارد. اگرچه امکان کامپایل دستی کد منبع همچنان به عنوان یکی از مزایای آزادی‌بخش دنیای متن‌باز پابرجاست، اما بهره‌گیری از بسته‌های از پیش کامپایل‌شده (Pre-compiled Packages) روشی به‌مراتب سریع‌تر و بهینه‌تر است.

    در این فصل، به بررسی ابزارهای خط فرمان (CLI) جهت مدیریت بسته‌ها می‌پردازیم. با وجود اینکه توزیع‌های مدرن از رابط‌های گرافیکی (GUI) پیشرفته‌ای برای این منظور بهره می‌برند، تسلط بر ابزارهای خط فرمان ضروری است؛ چرا که این ابزارها قابلیت‌هایی را ارائه می‌دهند که اجرای آن‌ها در محیط‌های گرافیکی دشوار یا گاهی ناممکن است.

    اکوسیستم‌های مدیریت بسته #

    توزیع‌های مختلف لینوکس از سازوکارهای متفاوتی برای مدیریت بسته‌های نرم‌افزاری بهره می‌برند و به طور کلی، یک بسته‌ی کامپایل شده برای یک توزیع خاص، با سایر توزیع‌ها سازگاری ندارد. بخش عمده‌ای از توزیع‌های لینوکس در یکی از دو دسته‌بندی بنیادین فناوری بسته‌بندی قرار می‌گیرند: خانواده دبیان (Debian) با پسوند فایل .deb و خانواده ردهت (Red Hat) با پسوند فایل .rpm. هرچند استثناهای قابل توجهی نظیر جن‌تو (Gentoo)، اسلکور (Slackware) و آرچ لینوکس (Arch Linux) وجود دارند، اما اکثر توزیع‌های مشهور بر پایه‌ی یکی از این دو سیستم عمل می‌کنند که جزئیات آن‌ها در جدول ۱-۱۴ ارائه شده است.

    جدول ۱-۱۴: خانواده‌های اصلی سیستم‌های مدیریت بسته
    سیستم مدیریت بسته توزیع‌های شاخص (فهرست گزیده)
    سبک دبیان (.deb)
    دبیان، اوبونتو، لینوکس مینت، سیستم‌عامل رزبری پای (Raspberry Pi OS)
    سبک رد هت (.rpm)
    فدورا، سنت‌اواس (CentOS)، ردهت اینترپرایز لینوکس (RHEL)، اوپن‌سوزه (OpenSUSE)

    سازوکار سیستم‌های مدیریت بسته #

    در دنیای نرم‌افزارهای انحصاری (Proprietary Software)، روش معمول توزیع نرم‌افزار این‌گونه است: یا باید یک رسانه‌ی فیزیکی مانند دیسک نصب تهیه کنید، یا به وب‌سایت شرکت سازنده مراجعه کرده و فایل نصبی را دانلود کنید؛ سپس با اجرای یک برنامه‌ی «نصب‌کننده» (Installer) آن را روی سیستم خود نصب کنید.

    لینوکس رویکردی کاملاً متفاوت دارد. تقریباً تمام نرم‌افزارهایی که برای یک سیستم لینوکسی نیاز دارید، از طریق اینترنت در دسترس‌اند. بخش بزرگی از این نرم‌افزارها توسط توسعه‌دهندگانِ توزیع (Distribution) به‌صورت «بسته‌های نرم‌افزاری» (Packages) از پیش آماده و کامپایل‌شده عرضه می‌شوند که نصب آن‌ها بسیار ساده است. در کنار این‌ها، برخی نرم‌افزارها تنها به‌صورت کد منبع (Source Code) در دسترس هستند که برای استفاده از آن‌ها باید فرآیند نصب دستی، شامل کامپایل کردن کد، طی شود. جزئیات این فرآیند در فصل ۲۳ بررسی خواهد شد.

    کالبدشکافی فایل‌های بسته (Package Files) #

    واحد بنیادین نرم‌افزار در سیستم‌های مدیریت بسته، «فایل بسته» است که در واقع یک آرشیو فشرده از تمامی مؤلفه‌های لازم برای نصب یک برنامه محسوب می‌شود. محتوای یک بسته به طور کلی به سه بخش اصلی قابل تقسیم است: نخست، فایل‌های اجرایی برنامه و داده‌های جانبی مورد نیاز آن که شامل فایل‌های باینری، کتابخانه‌های وابسته، فایل‌های پیکربندی و مستندات می‌شود. دوم، فراداده (Metadata) که اطلاعات توصیفی و مدیریتی بسته از جمله نام، نسخه، شرح عملکرد، لیست محتویات، و مهم‌تر از همه، پیش‌نیازهای نرم‌افزاری (وابستگی‌ها) را در بر می‌گیرد و نقش کلیدی در مدیریت وابستگی‌ها ایفا می‌کند. سوم، اسکریپت‌های پیکربندی که بسیاری از بسته‌ها برای انجام وظایف سیستمی پیش از استقرار فایل‌ها (Pre-install) یا پس از آن (Post-install) از آن‌ها بهره می‌برند.

    فایل‌های بسته توسط شخصی به نام «نگهدارنده بسته» (Package Maintainer) تولید می‌شوند که معمولاً از اعضای تیم توسعه‌ی آن توزیع است. نگهدارنده، کد منبع را از توسعه‌دهنده اصلی (Upstream) دریافت کرده، آن را برای توزیع مورد نظر کامپایل می‌کند و فراداده‌ها و اسکریپت‌های نصب مربوطه را به آن می‌افزاید. در بسیاری از موارد، نگهدارنده وصله‌هایی (Patches) را روی کد منبع اصلی اعمال می‌کند تا از سازگاری کامل و یکپارچگی برنامه با سایر بخش‌های آن توزیع لینوکس اطمینان حاصل شود.

    مخازن نرم‌افزاری (Repositories) #

    برخی پروژه‌های نرم‌افزاری ترجیح می‌دهند فرآیند بسته‌بندی (Packaging) و توزیع نرم‌افزار خود را به‌طور مستقل مدیریت کنند؛ اما در عمل، بخش عمده‌ی بسته‌های نرم‌افزاری توسط تیم‌های توسعه‌ی توزیع‌ها (Distribution Maintainers) یا نگهدارندگان شخص ثالث (Third-party Maintainers) تهیه و نگهداری می‌شوند. این بسته‌ها از طریق مخازن نرم‌افزاری (Software Repositories) در اختیار کاربران قرار می‌گیرند؛ یعنی پایگاه‌های داده‌ی متمرکزی که هزاران بسته را میزبانی می‌کنند و به‌طور اختصاصی برای یک توزیع خاص پیکربندی، بهینه‌سازی و نگهداری می‌شوند.

    هر توزیع معمولاً چندین مخزن متناظر با مراحل مختلف چرخه‌ی توسعه‌ی نرم‌افزار ارائه می‌دهد. برای نمونه:

    • مخزن پایدار (Stable): حاوی بسته‌های آزمایش‌شده و آماده‌ی استفاده‌ی عمومی است.
    • مخزن آزمایشی (Testing): برای کاربرانی در نظر گرفته شده که مایل‌اند نسخه‌های آتی را پیش از انتشار نهایی بررسی و باگ‌های احتمالی را گزارش کنند.
    • مخزن ناپایدار یا توسعه (Unstable/Development): میزبان بسته‌هایی است که هنوز در حال توسعه‌اند و قرار است در نسخه‌ی پایدار بعدی توزیع گنجانده شوند.

    علاوه بر مخازن رسمی، مخازن شخص ثالث (Third-party Repositories) نیز وجود دارند که خارج از ساختار رسمی توزیع مدیریت می‌شوند. این مخازن معمولاً میزبان نرم‌افزارهایی هستند که به دلایل حقوقی—از جمله محدودیت‌های مرتبط با حق ثبت اختراع (Patent) یا قوانین مدیریت حقوق دیجیتال (DRM)—امکان گنجاندن مستقیم آن‌ها در مخازن رسمی وجود ندارد. نمونه‌ی شناخته‌شده‌ی این مورد، بسته‌های رمزگشایی DVD (مانند libdvdcss) است که در برخی حوزه‌های قضایی با محدودیت قانونی مواجه‌اند.

    از آنجا که این مخازن مستقل از پیکربندی پیش‌فرض توزیع عمل می‌کنند، کاربر باید برای استفاده از آن‌ها، آدرس مخزن را به‌صورت دستی در فایل‌های پیکربندی سیستم مدیریت بسته (Package Manager) اضافه کند.

    مدیریت وابستگی‌ها (Dependency Management) #

    برنامه‌ها در لینوکس به‌ندرت به‌طور کاملاً مستقل عمل می‌کنند؛ بلکه برای اجرای صحیح خود به سایر اجزای نرم‌افزاری وابسته‌اند. عملیات‌های متداولی مانند ورودی/خروجی (I/O) معمولاً توسط توابعی انجام می‌شوند که میان چندین برنامه به‌طور مشترک استفاده می‌شوند. این توابع در قالب کتابخانه‌های اشتراکی (Shared Libraries) نگهداری و در اختیار برنامه‌ها قرار می‌گیرند.

    هرگاه بسته‌ای برای اجرای صحیح خود به یک منبع بیرونی—نظیر یکی از این کتابخانه‌ها—نیاز داشته باشد، گفته می‌شود که آن بسته دارای وابستگی (Dependency) است. تمامی سیستم‌های مدیریت بسته‌ی مدرن دارای سازوکاری برای حل وابستگی (Dependency Resolution) هستند؛ به این ترتیب که هنگام نصب یک برنامه، پیش‌نیازهای آن نیز به‌طور خودکار شناسایی و نصب می‌شوند.

    ابزارهای مدیریت بسته: سطح پایین در برابر سطح بالا #

    سیستم‌های مدیریت بسته معمولاً از دو لایه‌ی ابزاری تشکیل شده‌اند:

    • ابزارهای سطح پایین (Low-level Tools): این ابزارها به‌طور مستقیم با فایل‌های بسته سروکار دارند و وظایفی نظیر نصب، حذف، یا استخراج فیزیکی فایل‌ها را بر عهده می‌گیرند؛ اما به‌تنهایی قادر به حل خودکار وابستگی‌ها نیستند. نمونه‌های شناخته‌شده‌ی این دسته dpkg و rpm هستند.
    • ابزارهای سطح بالا (High-level Tools): این ابزارها بر پایه‌ی ابزارهای سطح پایین ساخته شده‌اند و امکاناتی نظیر جست‌وجو در مخازن، پردازش فراداده (Metadata)، و به‌ویژه حل خودکار وابستگی‌ها را فراهم می‌کنند. apt و dnf از نمونه‌های شاخص این دسته‌اند.

    در این فصل، هم ابزارهای مورد استفاده در توزیع‌های مبتنی بر دبیان (مانند اوبونتو و مشتقات آن) و هم ابزارهای رایج در خانواده‌ی توزیع‌های ردهت را بررسی خواهیم کرد.

    در میان توزیع‌های خانواده‌ی ردهت، اگرچه همگی از ابزار سطح پایین یکسانی به نام rpm بهره می‌برند، اما در انتخاب ابزار سطح بالا تنوع بیشتری دیده می‌شود. تمرکز اصلی این نوشتار بر ابزار سطح بالای dnf خواهد بود که امروزه در فدورا (Fedora) و ردهت اینترپرایز لینوکس (RHEL) به‌عنوان استاندارد شناخته می‌شود. سایر توزیع‌های این خانواده نیز ابزارهای سطح بالایی با قابلیت‌های مشابه ارائه می‌دهند (مطابق جدول ۲-۱۴).

    جدول ۲-۱۴: ابزارهای مدیریت بسته در توزیع‌های شاخص
    خانواده توزیع ابزارهای سطح پایین ابزارهای سطح بالا
    مبتنی بر دبیان
    dpkg
    apt
    apt-get
    aptitude
    فدورا، سنت‌اواس استریم (CentOS Stream)، ردهت اینترپرایز لینوکس (RHEL 8 و بالاتر)
    rpm
    dnf
    yum
    نکته: در نسخه‌های قدیمی‌تر خانواده‌ی ردهت (از جمله RHEL 7)، ابزار سطح بالای استاندارد yum بود. از فدورا ۲۲ و RHEL 8 به بعد، dnf به‌عنوان نسل بعدی yum و جانشین رسمی آن معرفی شد و اکنون در تمامی توزیع‌های فعال این خانواده استاندارد محسوب می‌شود.

    عملیات رایج مدیریت بسته‌ها #

    بسیاری از فرآیندهای مدیریتی را می‌توان از طریق ابزارهای خط فرمان (CLI) به انجام رساند. در این بخش، به بررسی متداول‌ترینِ این عملیات می‌پردازیم. شایان ذکر است که ابزارهای سطح پایین علاوه بر مدیریت، قابلیت ساخت بسته‌های نرم‌افزاری را نیز دارا هستند که بررسی آن در چارچوب این کتاب نمی‌گنجد.

    در مباحث پیش‌رو، عبارت package_name به نام سیستمی بسته اشاره دارد که یک شناسهٔ منحصربه‌فرد و داخلی برای مدیر بسته است و نباید با package_file که نام فایلیِ فیزیکی بسته است، اشتباه گرفته شود. نام فایل بسته صرفاً نامی است که فایل روی دیسک دارد و معمولاً (اما نه لزوماً) برای سهولت کاربر، شامل نام بسته به همراه اطلاعات نسخه و معماری می‌شود، در حالی که نام سیستمی بسته درون خود فایل تعریف شده و مدیر بسته برای شناسایی و مدیریت آن از این نام استفاده می‌کند. همچنین، پیش از اجرای هرگونه عملیات، پرس‌وجو از مخازن جهت همگام‌سازی پایگاه داده محلی الزامی است. ابزار dnf در خانواده ردهت، این فرآیند را به‌صورت خودکار مدیریت کرده و در صورت انقضای داده‌های محلی، آن‌ها را به‌روزرسانی می‌کند. در مقابل، ابزار apt در خانواده دبیان نیازمند اجرای صریح دستور update برای به‌روزرسانی پایگاه داده محلی است. اگرچه در نمونه‌های ذیل، دستور apt update پیش از هر عملیاتی درج شده، اما در محیط عملیاتی، یکبار اجرای آن در فواصل زمانی چند ساعته کفایت می‌کند.

    از آنجا که نصب یا حذف نرم‌افزار یک تغییر در سطح کل سیستم محسوب می‌شود، فارغ از نوع ابزار مورد استفاده، اجرای این فرامین مستلزم برخورداری از امتیازات ابرکاربر (superuser) است.

    پایش و جست‌وجوی بسته‌ها در مخازن #

    با بهره‌گیری از ابزارهای سطح بالا جهت جستجو در فراداده‌های (Metadata) موجود در مخازن، امکان مکان‌یابی بسته‌های نرم‌افزاری بر اساس نام یا شرح عملکرد آن‌ها فراهم است (مطابق جدول ۳-۱۴).

    جدول ۳-۱۴: فرامین جست‌وجوی بسته در مخازن
    خانواده توزیع دستور (یا فرامین) عملیاتی
    مبتنی بر دبیان
    apt update; apt search search_string
    مبتنی بر ردهت
    dnf search search_string

    به‌عنوان مثال، برای جستجوی نرم‌افزار emacs در مخازن از طریق ابزار dnf در سیستم‌های خانواده ردهت، دستور زیر به‌کار می‌رود:

    dnf search emacs

    نصب نرم‌افزار از مخازن رسمی #

    ابزارهای مدیریت بسته‌ی سطح بالا، فرآیند دریافت و نصب نرم‌افزار از مخازن را به‌طور کامل خودکارسازی کرده و تمامی وابستگی‌های مورد نیاز (Dependencies) را پیش از نصب نهایی شناسایی و مستقر می‌کنند (مطابق جدول ۴-۱۴).

    جدول ۴-۱۴: فرامین نصب بسته‌های نرم‌افزاری
    خانواده توزیع دستور (یا فرامین) عملیاتی
    مبتنی بر دبیان
    apt update; apt install package_name
    مبتنی بر ردهت
    dnf install package_name

    برای نمونه، جهت نصب نرم‌افزار emacs در سیستم‌های مبتنی بر دبیان با استفاده از ابزار apt از دستور زیر استفاده می‌شود:

    apt update; apt install emacs

    توصیه می‌شود همواره پیش از نصب بسته‌های جدید در سیستم‌های دبیان‌محور، از دستور apt update استفاده کنید تا مدیر بسته فهرست بسته‌ها و آخرین نسخه‌های موجود در مخازن را دریافت و به‌روز کند.

    نصب مستقیم بسته‌های نرم‌افزاری #

    چنانچه فایل بسته‌ای را از منبعی خارج از مخازن رسمی دریافت کرده باشید، امکان نصب مستقیم آن با استفاده از ابزارهای سطح پایین فراهم است. در این شیوه، برخلاف ابزارهای سطح بالا، فرآیند حل خودکار وابستگی‌ها (Dependency Resolution) انجام نمی‌شود (مطابق جدول ۵-۱۴).

    جدول ۵-۱۴: فرامین سطح پایین نصب بسته
    خانواده توزیع دستور عملیاتی
    مبتنی بر دبیان
    dpkg -i package_file
    مبتنی بر ردهت
    rpm -i package_file

    به‌عنوان مثال، اگر فایل بسته‌ی emacs-22.1-7.fc7-i386.rpm از منبعی غیر از مخازن رسمی دانلود شده باشد، با دستور زیر نصب می‌گردد:

    rpm -i emacs-22.1-7.fc7-i386.rpm
    نکته: از آنجا که در این روش از ابزار سطح پایین rpm استفاده می‌شود، هیچ‌گونه مکانیزمی برای مدیریت پیش‌نیازها وجود ندارد. در صورتی که سیستم با فقدان وابستگی‌های نرم‌افزاری مواجه شود، فرآیند نصب متوقف شده و ابزار با اعلام خطا خارج می‌گردد.

    حذف بسته‌های نرم‌افزاری #

    فرآیند حذف نرم‌افزار از سیستم می‌تواند هم از طریق ابزارهای سطح بالا و هم به‌وسیله‌ی ابزارهای سطح پایین صورت پذیرد. مزیت استفاده از ابزارهای سطح بالا که در جدول ۶-۱۴ فهرست شده‌اند، مدیریت هوشمندانه‌تر و یکپارچگی بیشتر با کل سیستم است.

    جدول ۶-۱۴: فرامین حذف بسته
    خانواده توزیع دستور عملیاتی
    مبتنی بر دبیان
    apt remove package_name
    مبتنی بر ردهت
    dnf erase package_name

    برای نمونه، جهت پاکسازی بسته‌ی emacs از یک سیستم مبتنی بر دبیان، از فرمان زیر استفاده می‌شود:

    apt remove emacs

    در توزیع‌های مبتنی بر دبیان، دستور remove فایل‌های اجرایی را حذف می‌کند اما فایل‌های پیکربندی را باقی می‌گذارد. اگر مایلید تمامی آثار بسته، شامل فایل‌های پیکربندی نیز به‌طور کامل حذف شوند، می‌توانید از پارامتر purge استفاده کنید.

    ارتقای بسته‌های نرم‌افزاری از مخازن رسمی #

    متداول‌ترین وظیفه در فرآیند مدیریت بسته، به‌روزرسانی سیستم جهت بهره‌مندی از آخرین نسخه‌ی بسته‌های نرم‌افزاری است. ابزارهای سطح بالا قادرند این عملیات حیاتی را به‌صورت یکپارچه و در کمترین مراحل به انجام برسانند (جدول ۷-۱۴).

    جدول ۷-۱۴: فرامین به‌روزرسانی و ارتقای سیستم
    خانواده توزیع دستور (یا فرامین) عملیاتی
    مبتنی بر دبیان
    apt update; apt upgrade
    مبتنی بر ردهت
    dnf update

    به‌عنوان نمونه، برای اعمال تمامی به‌روزرسانی‌های موجود بر روی بسته‌های نصب‌شده در یک سیستم خانواده دبیان، از ترکیب فرامین زیر استفاده می‌شود:

    apt update; apt upgrade

    در این فرآیند، ابتدا فهرست آخرین تغییرات از مخازن دریافت شده (update) و سپس نسخه‌های جدید جایگزین نسخه‌های قدیمی می‌شوند (upgrade). در سیستم‌های مبتنی بر ردهت، ابزار dnf هر دو مرحله را به‌صورت خودکار در قالب یک دستور واحد به انجام می‌رساند.

    ارتقای نرم‌افزار از طریق فایل بسته #

    چنانچه نسخه‌ی جدیدی از یک بسته نرم‌افزاری را از منبعی خارج از مخازن رسمی دریافت کرده باشید، می‌توانید با استفاده از ابزارهای سطح پایین، آن را جایگزین نسخه‌ی پیشین مستقر در سیستم نمایید (مطابق جدول ۸-۱۴).

    جدول ۸-۱۴: فرامین سطح پایین ارتقای بسته
    خانواده توزیع دستور عملیاتی
    مبتنی بر دبیان
    dpkg -i package_file
    مبتنی بر ردهت
    rpm -U package_file

    به‌عنوان مثال، جهت ارتقای نرم‌افزار emacs موجود در یک سیستم ردهت به نسخه‌ی مندرج در فایل emacs-22.1-7.fc7-i386.rpm از دستور زیر استفاده می‌شود:

    rpm -U emacs-22.1-7.fc7-i386.rpm
    نکته: برخلاف ابزار rpm که برای تمایز میان نصب اولیه و ارتقای بسته از گزینه‌های متفاوتی استفاده می‌کند، ابزار dpkg در خانواده دبیان پارامتر اختصاصی برای ارتقاء ندارد و در هر دو حالت از گزینه -i (مخفف install) استفاده می‌نماید.

    استخراج فهرست بسته‌های نصب‌شده #

    جدول ۹-۱۴ فرامین لازم جهت مشاهده و تهیه لیست کامل تمامی بسته‌های نرم‌افزاری‌ای که هم‌اکنون بر روی سیستم مستقر شده‌اند را ارائه می‌دهد. این دستورها با مراجعه به پایگاه داده محلی مدیر بسته، فهرستی از بسته‌های نصب‌شده را تولید می‌کنند و به مخازن نرم‌افزاری متصل نمی‌شوند.

    جدول ۹-۱۴: فرامین فهرست‌بندی بسته‌ها
    خانواده توزیع دستور عملیاتی
    مبتنی بر دبیان
    dpkg -l
    مبتنی بر ردهت
    rpm -qa

    در سیستم‌های مبتنی بر دبیان، خروجی دستور dpkg -l افزون بر نام بسته‌ها، وضعیت نصب (Package State) شامل وضعیت فعلی، وضعیت مطلوب یا انتخاب (Selection State) و پرچم‌های (Flags) بسته، و همچنین شرح مختصری (Description) از هر بسته را نیز نمایش می‌دهد. در مقابل، در خانوادهٔ ردهت، دستور rpm -qa با مراجعه به پایگاه دادهٔ محلی سیستم، فهرستی فشرده شامل نام (Name)، نسخه (Version)، انتشار (Release) و معماری (Architecture) تمامی بسته‌هایی را که هم‌اکنون روی سیستم نصب شده‌اند، ارائه می‌کند.

    استعلام وضعیت نصب بسته #

    جدول ۱۰-۱۴ ابزارهای سطح پایین مورد نیاز جهت اعتبارسنجی وضعیت استقرار یک بسته‌ی مشخص در سیستم را ارائه می‌دهد.

    جدول ۱۰-۱۴: فرامین استعلام وضعیت بسته
    خانواده توزیع دستور عملیاتی
    مبتنی بر دبیان
    dpkg -s package_name
    مبتنی بر ردهت
    rpm -q package_name

    به‌عنوان مثال، برای اطمینان از نصب بودن بسته‌ی emacs بر روی یک سیستم خانواده دبیان، می‌توان از فرمان زیر استفاده کرد:

    dpkg --status emacs

    خروجی این دستورات علاوه بر تایید نصب، اطلاعاتی نظیر نسخه‌ی دقیق، وابستگی‌ها و حجم بسته را نیز در اختیار شما قرار می‌دهد. در سیستم‌های ردهت، چنانچه بسته نصب نباشد، ابزار rpm با پیام "package is not installed" به شما پاسخ خواهد داد.

    مشاهده جزئیات بسته‌های نصب‌شده #

    در صورتی که نام یک بسته‌ی مستقر در سیستم را بدانید، می‌توانید با استفاده از فرامین مندرج در جدول ۱۱-۱۴، اطلاعات کاملی از آن—شامل نام، نسخه، نگهدارنده (Maintainer)، وابستگی‌ها، و شرح فنی بسته—را مشاهده کنید.

    جدول ۱۱-۱۴: فرامین نمایش اطلاعات تفصیلی بسته
    خانواده توزیع ابزار عملیاتی
    مبتنی بر دبیان
    apt show package_name
    مبتنی بر ردهت
    dnf info package_name

    برای نمونه، جهت مطالعه‌ی مستندات و توضیحات مربوط به بسته‌ی emacs در توزیع‌های خانواده دبیان، دستور زیر به‌کار می‌رود:

    apt-cache show emacs

    ردیابی منشأ فایل‌های سیستمی #

    برای تشخیص اینکه یک فایل خاص توسط کدام بسته‌ی نرم‌افزاری در سیستم مستقر شده است، می‌توان از دستورات تخصصی مندرج در جدول ۱۲-۱۴ بهره گرفت.

    جدول ۱۲-۱۴: فرامین شناسایی بسته‌ی مرجعِ فایل
    خانواده توزیع دستور عملیاتی
    مبتنی بر دبیان
    dpkg -S file_name
    مبتنی بر ردهت
    rpm -qf file_name

    به‌عنوان مثال، جهت شناسایی بسته‌ای که مسئول نصب فایل اجرایی /usr/bin/vim در یک سیستم خانواده ردهت است، فرمان زیر اجرا می‌شود:

    rpm -qf /usr/bin/vim

    این قابلیت به‌ویژه در زمان عیب‌یابی سیستم یا هنگامی که قصد دارید بدانید یک فایل ناشناخته متعلق به کدام ابزار است، بسیار حیاتی و کاربردی خواهد بود.

    قالب‌های بسته‌بندی مستقل از توزیع #

    در سال‌های اخیر، ارائه‌دهندگان لینوکس قالب‌های بسته‌بندیِ مستقل از توزیع (Universal Packaging Formats) را معرفی کرده‌اند که به توزیع خاصی وابسته نیستند. این قالب‌ها شامل Snap (توسعه‌یافته توسط کانونیکال)، Flatpak (که ریشه در پروژه‌ی xdg-app دارد و با مشارکت گسترده‌ی جامعه‌ی گنوم و ردهت شکل گرفت) و AppImage هستند. هرچند سازوکار اجرایی هر یک از این قالب‌ها متفاوت است، اما هدف مشترک آن‌ها تجمیع نرم‌افزار به‌همراه تمامی وابستگی‌هایش در قالب یک بسته‌ی واحد و آماده‌ی نصب است. این ایده چندان نوین نیست؛ در سال‌های آغازینِ لینوکس (دهه‌ی ۱۹۹۰ میلادی)، تکنیکی به نام «اتصال ایستا» (Static Linking) وجود داشت که فایل اجرایی و تمامی کتابخانه‌های موردنیازش را در یک فایل باینریِ حجیم ترکیب می‌کرد.

    این رویکرد مزایای قابل‌توجهی دارد که مهم‌ترین آن‌ها، تسهیل فرآیند توزیع نرم‌افزار است. به‌جای انطباق برنامه با کتابخانه‌ها و فایل‌های سیستمیِ متغیر در هر توزیع، نرم‌افزار تنها یک‌بار ساخته می‌شود و بر روی هر سیستمی قابل نصب خواهد بود. علاوه بر این، برخی از این قالب‌ها—به‌ویژه Snap و Flatpak—جهت ارتقای سطح امنیت، برنامه را در یک محیط ایزوله (Sandbox) اجرا می‌کنند.

    با این حال، معایب جدی نیز بر این رویکرد مترتب است. برنامه‌هایی که با این روش بسته‌بندی می‌شوند، حجم بسیار بالایی دارند که دو چالش اساسی ایجاد می‌کند: نخست، اشغال فضای ذخیره‌سازیِ زیاد، و دوم، افزایش زمان بارگذاری (Load Time) به‌دلیل حجم بالای فایل. اگرچه این مسائل در سخت‌افزارهای مدرن کمتر محسوس است، اما در سیستم‌های قدیمی‌تر یک معضل واقعی تلقی می‌شود. چالش فنی دیگر، عدم یکپارچگیِ کامل با توزیع میزبان است؛ از آنجا که این برنامه‌ها وابستگی‌های اختصاصی خود را حمل می‌کنند، از زیرساخت‌های مشترک سیستم استفاده نمی‌کنند و گاهی در محیط‌های ایزوله، برای دسترسی به منابع سیستمی جهت عملکرد بهینه با محدودیت مواجه می‌شوند.

    در نهایت، ابعاد فلسفیِ این موضوع نیز حائز اهمیت است. به نظر می‌رسد ذی‌نفعان اصلیِ این بسته‌های «همه‌کاره»، توسعه‌دهندگان نرم‌افزارهای انحصاری (Proprietary) هستند؛ چرا که می‌توانند نسخه‌ی لینوکسیِ محصول خود را تنها یک‌بار تولید کرده و بدون نیاز به بومی‌سازی برای توزیع‌های مختلف، عرضه کنند.

    از آنجا که این قالب‌ها پاسخی به نیاز مستقیم کاربران نبوده‌اند و نقش چندانی در تقویت جوامع متن‌باز ایفا نمی‌کنند، تا زمان رفع چالش‌های عملکردی و ساختاری، استفاده‌ی گسترده از آن‌ها توصیه نمی‌شود.

    جمع‌بندی #

    در فصل‌های آتی، به بررسی طیف گسترده‌ای از ابزارها در حوزه‌های کاربردی گوناگون خواهیم پرداخت. اگرچه بخش عمده‌ای از این برنامه‌ها به‌صورت پیش‌فرض در سیستم موجود هستند، اما گاهی ناگزیر به نصب بسته‌های تکمیلی خواهیم بود. با اتکا به دانش جدیدی که در این فصل کسب کردید و با درک عمیق از سازوکار مدیریت بسته، فرآیند نصب و نگهداری نرم‌افزارهای مورد نیاز دیگر چالشی دشوار نخواهد بود.

    ابطال انگاره دشواری نصب نرم‌افزار در لینوکس #

    کاربرانی که از سایر پلتفرم‌ها به دنیای لینوکس مهاجرت می‌کنند، گاه با این تصور نادرست مواجه می‌شوند که نصب نرم‌افزار در این سیستم‌عامل فرآیندی پیچیده است و تنوع قالب‌های بسته‌بندی در توزیع‌های مختلف، سدی در برابر کاربر محسوب می‌شود. واقعیت این است که این تنوع تنها برای عرضه‌کنندگان نرم‌افزارهای انحصاری (Proprietary) که قصد توزیع نسخه‌های باینری و بسته را دارند، یک مانع به شمار می‌آید.

    زیست‌بوم نرم‌افزاری لینوکس بر پایه‌ی فلسفه‌ی متن‌باز بنا شده است. زمانی که توسعه‌دهنده‌ای کد منبع برنامه‌ی خود را منتشر می‌کند، نگهدارندگان توزیع‌های مختلف آن را دریافت، کامپایل و برای مخازن اختصاصی خود بسته‌بندی می‌کنند. این رویکرد تضمین می‌کند که نرم‌افزار با ساختار آن توزیع کاملاً سازگار باشد. همچنین، این مدل به کاربر اجازه می‌دهد تا از مزیت «مرکزیت توزیع» بهره‌مند شود و به جای جستجوی پراکنده در وب‌سایت‌های مختلف، تمامی نیازهای خود را از یک منبع واحد و امن تامین کند؛ ایده‌ای که امروزه پلتفرم‌های مالکیتی بزرگ نیز با ایجاد فروشگاه‌های نرم‌افزاری (App Stores) سعی در تقلید از آن دارند.

    مدیریت درایورهای سخت‌افزاری در لینوکس رویکردی متفاوت دارد؛ این درایورها به جای آنکه به‌عنوان بسته‌هایی مجزا در مخازن نرم‌افزاری ارائه شوند، به صورت درونی در هسته لینوکس (Kernel) ادغام شده‌اند. به بیان دقیق، در اکوسیستم لینوکس مفهومی به نام «دیسک درایور» وجود ندارد. پشتیبانی از یک قطعه سخت‌افزاری، مستقیماً به حضور کد آن در هسته وابسته است. جالب است بدانید هسته لینوکس به‌صورت پیش‌فرض از طیف وسیع‌تری از سخت‌افزارها نسبت به ویندوز پشتیبانی می‌کند، اما اگر سخت‌افزار خاص شما شناسایی نشود، باید علل فنی آن را ریشه‌یابی کرد.

    جدول ۱۳-۱۴: علل عدم پشتیبانی درایور در هسته
    علت تبیین فنی اولویت
    تازگی بیش از حد سخت‌افزار
    از آنجا که بسیاری از تولیدکنندگان سخت‌افزار، به‌صورت فعال در توسعه‌ی لینوکس مشارکت نمی‌کنند، وظیفه‌ی نگارش درایور بر عهده‌ی جامعه‌ی متن‌باز می‌افتد که این فرآیند مهندسی معکوس و توسعه، زمان‌بر است.
    ۱
    تخصصی بودن سخت‌افزار
    توزیع‌های مختلف، هسته‌های خود را با پیکربندی‌های متفاوتی کامپایل می‌کنند. از آنجا که هسته لینوکس بسیار انعطاف‌پذیر است، ممکن است یک توزیع خاص برای کاهش حجم هسته، درایور برخی قطعات خاص را حذف کرده باشد. در این صورت، کاربر می‌تواند با دریافت کد منبع درایور، آن را شخصاً کامپایل و نصب نماید.
    ۲
    عدم انتشار مستندات فنی (Closed Source)
    برخی فروشندگان نه تنها کد منبع درایور را منتشر نمی‌کنند، بلکه از ارائه‌ی مستندات لازم برای توسعه‌دهندگان نیز خودداری می‌کنند. این پنهان‌کاری مانع از ایجاد درایورهای استاندارد می‌شود. در فرهنگ لینوکس، توصیه می‌شود جهت حفظ پایداری و امنیت، از خرید چنین محصولاتی اجتناب کنید.
    ۳

    منابع مطالعه تکمیلی #

    توصیه می‌شود زمانی را به شناخت عمیق‌تر سازوکارهای مدیریت بسته در توزیع لینوکس خود اختصاص دهید. هر توزیع، مستندات اختصاصی و جامعی برای ابزارهای مدیریتی خود ارائه کرده است. علاوه بر مستندات رسمی، منابع معتبر زیر برای درک مبانی فنی و مقایسه‌ای بسیار سودمند خواهند بود:

    فصل مربوط به مدیریت بسته در پرسش‌های متداول Debian GNU/Linux، مروری کلی بر این موضوع در سیستم‌های دبیان ارائه می‌دهد:

    صفحه اصلی پروژه RPM:

    مقاله ویکی‌پدیا در مورد فراداده (Metadata) برای درک مفاهیم پیش‌زمینه‌ای:

    مقاله‌ای مناسب برای مقایسه فرمت‌های Snap، Flatpak و AppImage: