خط فرمان لینوکسlinuxcommandline.ir
فهرست مطالب
فارسی
PDFدریافت PDF
Esc
    بخش سوم: وظایف رایج و ابزارهای ضروری

    فصل ۲۱: پیکربندی و قالب‌بندی خروجی

    • زمان مطالعه: ۲۵ دقیقه
    • فصل ۲۱ از ۳۶

    در این فصل، بررسی ابزارهای متنی را ادامه داده و بر برنامه‌هایی تمرکز می‌کنیم که وظیفه‌ی آن‌ها آرایش و قالب‌بندی خروجی (Output Formatting) است، نه ایجاد تغییر در محتوای متن. این ابزارها عمدتاً جهت آماده‌سازی متون برای چاپ نهایی مورد استفاده قرار می‌گیرند؛ موضوعی که در فصل آتی به‌تفصیل به آن خواهیم پرداخت. ابزارهای مورد بررسی در این فصل عبارت‌اند از:

    • nl: شماره‌گذاری سطرهای یک فایل متنی (Number Lines).
    • fold: شکستن سطرهای طولانی به خطوطی با طول مشخص، به‌منظور تناسب با عرض صفحه یا ترمینال.
    • fmt: یک شکل‌دهنده‌ی متن (Text Formatter) ساده و سریع، برای بازآرایی و یکدست‌سازی پاراگراف‌ها.
    • pr: آماده‌سازی متون برای عملیات چاپ، از طریق افزودن سرآیند، پانویس و صفحه‌بندی مناسب.
    • printf: قالب‌بندی و چاپ داده‌ها بر اساس یک الگوی از پیش تعریف‌شده، با کنترل دقیق بر نحوه‌ی نمایش خروجی.
    • groff: یک سیستم پیشرفته برای قالب‌بندی اسناد فنی و تولید خروجی چاپی با کیفیت بالا.

    ابزارهای پایه قالب‌بندی #

    در ابتدا به بررسی برخی از ابزارهای ساده‌ی قالب‌بندی می‌پردازیم. این برنامه‌ها اغلب تک‌منظوره و دارای ساختاری ابتدایی هستند، اما برای انجام وظایف کوچک و استفاده در پایپ‌لاین‌ها (Pipelines) و اسکریپت‌های سیستمی، بسیار کاربردی و اثربخش عمل می‌کنند.

    دستور nl: شماره‌گذاری سطور #

    ابزار nl برنامه‌ای کلاسیک برای انجام وظیفه‌ای ساده اما حیاتی است: شماره‌گذاری سطور متنی. در ابتدایی‌ترین حالت، عملکرد این دستور شباهت بسیاری به cat -n دارد:

    [me@linuxbox ~]$ nl distros.txt | head
         1  SUSE     10.2    12/07/2006
         2  Fedora   10      11/25/2008
         3  SUSE     11.0    06/19/2008
         4  Ubuntu   8.04    04/24/2008
         5  Fedora   8       11/08/2007
         6  SUSE     10.3    10/04/2007
         7  Ubuntu   6.10    10/26/2006
         8  Fedora   7       05/31/2007
         9  Ubuntu   7.10    10/18/2007
        10  Ubuntu   7.04    04/19/2007

    مشابه cat ابزار nl نیز می‌تواند چندین فایل را به عنوان آرگومان ورودی بپذیرد یا داده‌ها را از ورودی استاندارد (Standard Input) دریافت کند. با این حال، nl دارای گزینه‌های متعددی است و از نوعی نشانه‌گذاری مقدماتی برای مدیریت الگوهای پیچیده‌تر شماره‌گذاری پشتیبانی می‌کند.

    این برنامه از مفهومی تحت عنوان «صفحات منطقی» (Logical Pages) پشتیبانی می‌کند که امکان بازنشانی (Reset) شمارش سطور را فراهم می‌آورد. با استفاده از گزینه‌های موجود، می‌توان شماره‌ی آغازین را روی مقدار خاصی تنظیم کرد و قالب نمایش آن را تا حدودی تغییر داد. در ساختار nl یک صفحه‌ی منطقی به سه بخش مجزا تقسیم می‌شود: سرآیند (Header)، بدنه (Body) و پانویس (Footer).

    در هر یک از این بخش‌ها، می‌توان شماره‌گذاری را از نو آغاز کرد یا سبک متفاوتی از نمایش را اعمال نمود. ذکر این نکته ضروری است که در صورت ارائه‌ی چندین فایل به nl این ابزار تمامی آن‌ها را به عنوان یک جریان متنی واحد (Text Stream) پردازش می‌کند. بخش‌های مختلف متن از طریق نشانه‌گذاری‌های ویژه‌ای (Special Markup) تفکیک می‌شوند که در جدول زیر تشریح شده است:

    جدول ۱-۲۱: توالی‌های گریز در دستور nl

    نشانه‌گذاری مفهوم فنی
    \:\:\:
    نشانه‌ی آغاز بخش سرآیند (Header) در یک صفحه‌ی منطقی (Logical Page).
    \:\:
    نشانه‌ی آغاز بخش بدنه (Body) در یک صفحه‌ی منطقی.
    \:
    نشانه‌ی آغاز بخش پانویس (Footer) در یک صفحه‌ی منطقی.

    هر یک از این نشانه‌گذاری‌های کنترلی (Control Markup) باید به‌صورت مجزا در یک سطر اختصاصی قرار گیرند. ابزار nl پس از شناسایی و پردازش این عناصر جهت مدیریت سلسله‌مراتب شماره‌گذاری، آن‌ها را از جریان خروجی نهایی حذف می‌کند.

    جدول ۲-۲۱: گزینه‌های متداول دستور nl

    گزینه معنا
    -b style
    تعیین سبک شماره‌گذاری در بخش بدنه (Body). مقادیر مجاز عبارت‌اند از: a برای شماره‌گذاری تمامی سطرها؛ t برای شماره‌گذاری منحصراً سطرهای غیرخالی (حالت پیش‌فرض)؛ n برای غیرفعال کردن کامل شماره‌گذاری؛ و pregexp برای شماره‌گذاری صرفاً سطرهایی که با یک عبارت باقاعده‌ی (Regular Expression) مشخص مطابقت دارند.
    -f style
    تعیین سبک شماره‌گذاری در بخش پانویس (Footer)، با همان مقادیر مجازِ گزینه‌ی -b. حالت پیش‌فرض n (بدون شماره‌گذاری) است.
    -h style
    تعیین سبک شماره‌گذاری در بخش سرآیند (Header)، با همان مقادیر مجازِ گزینه‌ی -b. حالت پیش‌فرض n (بدون شماره‌گذاری) است.
    -i number
    تعیین گام افزایشی (Increment) شماره‌گذاری، یعنی مقداری که شماره‌ی سطر در هر بار افزایش می‌یابد. مقدار پیش‌فرض برابر با 1 است.
    -n format
    تعیین قالب نمایش شماره‌ی سطر. مقادیر مجاز عبارت‌اند از: ln برای نمایش چپ‌چین و بدون صفرهای پیشین (Left Justified)؛ rn برای نمایش راست‌چین و بدون صفرهای پیشین (Right Justified، حالت پیش‌فرض)؛ و rz برای نمایش راست‌چین همراه با صفرهای پیشین (Leading Zeros).
    -p
    غیرفعال کردن بازنشانی خودکار (Reset) شماره‌ها؛ در حالت عادی، شمارش در آغاز هر صفحه‌ی منطقی جدید از نو آغاز می‌شود، اما این گزینه باعث می‌شود شمارش به‌صورت پیوسته در سراسر سند ادامه یابد.
    -s string
    تعیین رشته‌ای که به‌عنوان جداکننده، میان شماره‌ی سطر و محتوای آن درج می‌شود. کاراکتر پیش‌فرض برای این جداکننده، Tab است.
    -v number
    تعیین شماره‌ی آغازینِ سطرها در ابتدای هر صفحه‌ی منطقی. مقدار پیش‌فرض برابر با 1 است.
    -w width
    تعیین عرض ستونِ اختصاص‌یافته به شماره‌ی سطر، بر حسب تعداد کاراکتر. مقدار پیش‌فرض برابر با 6 است.

    اگرچه نیاز به شماره‌گذاری سطور ممکن است به ندرت پیش بیاید، اما ترکیب nl با سایر ابزارهای متنی برای اجرای عملیات پیچیده بسیار سودمند است. در اینجا، گزارش توزیع‌های لینوکس را با بهره‌گیری از قابلیت «صفحات منطقی» (Logical Pages) تولید می‌کنیم. برای این منظور، اسکریپت sed فصل گذشته را به‌روزرسانی کرده و با نام distros-nl.sed ذخیره می‌کنیم:

    # sed script to produce Linux distributions report
    
    1 i\
    \\:\\:\\:\
    \
    Linux Distributions Report\
    \
    Name               Ver. Released\
    ----              ----- --------\
    \\:\\:
    s/\([0-9]\{2\}\)\/\([0-9]\{2\}\)\/\([0-9]\{4\}\)$/\3-\1-\2/
    $ a\
    \\:\
    \
    End Of Report

    این اسکریپت نشانه‌گذاری‌های مورد نیاز nl برای تفکیک صفحات منطقی را درج کرده و یک پانویس (Footer) نیز به انتهای گزارش می‌افزاید. توجه داشته باشید که برای جلوگیری از تفسیر نادرست نویسه‌ی بک‌اسلش (\) توسط sed از حالت گریز دوگانه (\\) استفاده شده است.

    در ادامه، با ایجاد یک پایپ‌لاین (Pipeline) متشکل از sort، sed و nl گزارش نهایی را استخراج می‌کنیم:

    [me@linuxbox ~]$ sort -k 1,1 -k 2n distros.txt | sed -f distros-nl.sed | nl
    
         Linux Distributions Report
    
           Name    Ver.    Released
           ----    ----    --------
    
         1  Fedora  5       2006-03-20
         2  Fedora  6       2006-10-24
         3  Fedora  7       2007-05-31
         4  Fedora  8       2007-11-08
         5  Fedora  9       2008-05-13
         6  Fedora  10      2008-11-25
         7  SUSE    10.1    2006-05-11
         8  SUSE    10.2    2006-12-07
         9  SUSE    10.3    2007-10-04
        10  SUSE    11.0    2008-06-19
        11  Ubuntu  6.06    2006-06-01
        12  Ubuntu  6.10    2006-10-26
        13  Ubuntu  7.04    2007-04-19
        14  Ubuntu  7.10    2007-10-18
        15  Ubuntu  8.04    2008-04-24
        16  Ubuntu  8.10    2008-10-30
    
    
         End Of Report

    ساختار این گزارش نتیجه‌ی یک پردازش زنجیره‌ای است: ابتدا فهرست توزیع‌ها بر اساس نام و نسخه (فیلدهای ۱ و ۲) توسط sort مرتب می‌شود؛ سپس sed سرآیند، پانویس و نشانه‌گذاری‌های منطقی را به جریان متن تزریق می‌کند. در نهایت، nl خروجی را دریافت کرده و طبق رفتار پیش‌فرض خود، منحصراً سطور بخش بدنه (Body) را شماره‌گذاری می‌کند.

    شما می‌توانید این فرمان را با استفاده از گزینه‌های متنوع nl جهت شخصی‌سازی قالب خروجی آزمایش کنید. برای نمونه، استفاده از دستور:

    nl -n rz

    باعث می‌شود شماره‌گذاری‌ها به‌صورت راست‌چین و همراه با صفرهای پیشین (Leading Zeros) نمایش داده شوند. همچنین با به‌کارگیری دستور:

    nl -w 3 -s ' '

    می‌توانید عرض فیلد شماره‌گذاری را به ۳ کاراکتر محدود کرده و از یک کاراکتر فاصله (Space) به عنوان جداکننده میان شماره و متن استفاده کنید.

    دستور fold: شکستن سطور #

    دستور fold، که معنای واژگانی آن «تا کردن» است، وظیفه‌ی شکستن سطرهای متن را برای انطباق با یک عرض (Width) مشخص بر عهده دارد. این ابزار نیز، همانند سایر دستورات مشابه، داده‌های ورودی را از یک یا چند فایل متنی، یا از طریق ورودی استاندارد (Standard Input)، دریافت می‌کند. برای درک بهتر سازوکار این دستور، یک جریان متنی ساده را به آن ارسال می‌کنیم:

    [me@linuxbox ~]$ echo "The quick brown fox jumps over the lazy dog." | fold -w 12
    The quick br
    own fox jump
    s over the l
    azy dog.

    در این مثال، متن ارسالی توسط دستور echo به قطعاتی تقسیم شده است که عرض هر یک توسط گزینه‌ی -w تعیین می‌گردد. در اینجا، عرض سطر را ۱۲ نویسه (Character) در نظر گرفته‌ایم. چنانچه مقدار عرض مشخص نشود، fold به‌صورت پیش‌فرض از استاندارد ۸۰ نویسه استفاده می‌کند.

    نکته‌ی قابل توجه این است که در حالت پیش‌فرض، شکستن سطور بدون در نظر گرفتن مرز کلمات انجام می‌شود. برای رفع این مشکل، افزودن گزینه‌ی -s به fold فرمان می‌دهد که سطر را در آخرین فضای خالی (Space) موجود، پیش از رسیدن به حد نصاب عرض تعیین‌شده، بشکند تا یکپارچگی کلمات حفظ شود:

    [me@linuxbox ~]$ echo "The quick brown fox jumps over the lazy dog." | fold -w 12 -s
    The quick
    brown fox
    jumps over
    the lazy
    dog.

    دستور fmt: قالب‌بندی پاراگراف‌ها #

    ابزار fmt همانند fold وظیفه‌ی شکستن سطور را بر عهده دارد، اما قابلیت‌های پیشرفته‌تری را برای مدیریت متن ارائه می‌دهد. این برنامه با دریافت فایل یا ورودی استاندارد (Standard Input)، عملیات آرایش پاراگراف‌ها را به شکلی پویا انجام می‌دهد؛ به این صورت که با حفظ خطوط خالی و تورفتگی‌ها (Indentation)، فواصل میان واژگان را پر کرده و سطور را به هم متصل می‌کند.

    برای بررسی عملکرد این ابزار، از بخشی از مستندات رسمی (info fmt) استفاده می‌کنیم:

       `fmt` reads from the specified FILE arguments (or standard input if none are given), and writes to standard output.
    
        By default, blank lines, spaces between words, and indentation are preserved in the output; successive input lines with different indentation are not joined; tabs are expanded on input and introduced on output.
    
       `fmt` prefers breaking lines at the end of a sentence, and tries to avoid line breaks after the first word of a sentence or before the last word of a sentence. A "sentence break" is defined as either the end of a paragraph or a word ending in any of `.?!', followed by two spaces or end of line, ignoring any intervening parentheses or quotes. Like TeX, `fmt` reads entire "paragraphs" before choosing line breaks; the algorithm is a variant of that given by Donald E. Knuth and Michael F. Plass in "Breaking Paragraphs Into Lines", `Software--Practice & Experience` 11, 11 (November 1981), 1119-1184.

    این متن را در یک فایل با نام fmt-info.txt ذخیره می‌کنیم. فرض کنید قصد داریم این محتوا را به‌گونه‌ای قالب‌بندی کنیم که در ستونی با عرض حداکثری ۵۰ نویسه (Character) قرار گیرد. برای این منظور، از ابزار fmt به همراه گزینه -w استفاده می‌کنیم:

    [me@linuxbox ~]$ fmt -w 50 fmt-info.txt | head
        `fmt' reads from the specified FILE arguments
    (or standard input if
    none are given), and writes to standard output.
    
        By default, blank lines, spaces between words,
    and indentation are
    preserved in the output; successive input lines
    with different indentation are not joined; tabs
    are expanded on input and introduced on output.

    در نگاه اول، خروجی حاصل ممکن است کمی غیرمنتظره به نظر برسد. برای درک علت این نوع نمایش، بازخوانی دقیق متن راهنما ضروری است، چرا که دقیقاً منطقِ زیربنایی این نوع پردازش را تبیین می‌کند:

    نکته: «به‌صورت پیش‌فرض، خطوط خالی، فواصل میان کلمات و تورفتگی‌ها در خروجی حفظ می‌شوند؛ سطور ورودی متوالی که دارای تورفتگی‌های متفاوتی هستند، به یکدیگر متصل نمی‌شوند؛ نویسه‌های Tab در ورودی بسط داده شده و در خروجی درج می‌گردند.»

    بنابراین، ابزار fmt در حال حفظ تورفتگی سطر نخست است. خوشبختانه، این برنامه گزینه‌ای برای اصلاح این رفتار و مدیریت بهینه‌ی حاشیه‌ها در اختیار قرار می‌دهد:

    [me@linuxbox ~]$ fmt -cw 50 fmt-info.txt
        `fmt' reads from the specified FILE arguments
    (or standard input if none are given), and writes
    to standard output.
    
        By default, blank lines, spaces between words,
    and indentation are preserved in the output;
    successive input lines with different indentation
    are not joined; tabs are expanded on input and
    introduced on output.
    
        `fmt' prefers breaking lines at the end of a
    sentence, and tries to avoid line breaks after
    the first word of a sentence or before the last
    word of a sentence. A "sentence break" is defined
    as either the end of a paragraph or a word ending
    in any of `.?!', followed by two spaces or end of
    line, ignoring any intervening parentheses or
    quotes. Like TeX, `fmt' reads entire "paragraphs"
    before choosing line breaks; the algorithm is a
    variant of that given by Donald E. Knuth and
    Michael F. Plass in "Breaking Paragraphs Into
    Lines", `Software--Practice & Experience' 11, 11
    (November 1981), 1119-1184.

    این نتیجه بسیار مطلوب‌تر است. با افزودن گزینه -c (مخفف Crown Margin)، اکنون خروجی دقیقاً مطابق با ساختار مورد نظر قالب‌بندی شده است. در این حالت، fmt تورفتگی سطر اول پاراگراف را تشخیص داده و سایر سطور را بر اساس آن تراز می‌کند.

    ابزار fmt گزینه‌های کاربردی و منعطفی را ارائه می‌دهد که در جدول زیر به تشریح آن‌ها می‌پردازیم:

    جدول ۳-۲۱: گزینه‌های عملیاتی دستور fmt

    گزینه شرح عملکرد تخصصی
    -c
    فعال کردن حالت Crown Margin؛ در این حالت، تورفتگی (Indentation) دو سطر نخست هر پاراگراف حفظ می‌شود و سطرهای بعدی آن پاراگراف با میزان تورفتگیِ سطر دوم هم‌تراز می‌گردند.
    -p string
    قالب‌بندی بر اساس پیشوند (Prefix)؛ در این حالت، تنها سطرهایی که با رشته‌ی متنی مشخص‌شده (string) آغاز می‌شوند، مشمول عملیات قالب‌بندی قرار می‌گیرند و سایر سطرها بدون تغییر باقی می‌مانند. پس از پایان پردازش، همان پیشوند مجدداً به ابتدای هر سطر افزوده می‌شود. این قابلیت، به‌طور خاص، برای قالب‌بندی کامنت‌ها در کدهای برنامه‌نویسی یا فایل‌های پیکربندی (برای نمونه، سطرهایی با پیشوند #) بسیار کاربردی است.
    -s
    فعال کردن حالت شکست سطر تنها (Split Only)؛ در این حالت، سطرهای طولانی صرفاً برای انطباق با عرض تعیین‌شده شکسته می‌شوند، بدون آنکه سطرهای کوتاه‌تر برای پر کردن فضای خالی با یکدیگر ترکیب شوند. این گزینه به‌ویژه برای قالب‌بندی کدهای برنامه‌نویسی، که حفظ ساختار اصلی خطوط در آن‌ها ضروری است، کاربرد دارد.
    -u
    فعال کردن فاصله‌گذاری یکنواخت (Uniform Spacing)؛ این گزینه استاندارد کلاسیک ماشین‌تحریر را اعمال می‌کند، به این صورت که میان کلمات یک فاصله و میان جملات دو فاصله قرار می‌گیرد. این قابلیت برای رفع ناهمواری‌های ناشی از تراز اجباری متن (Justification) و حذف فاصله‌های نامتعارف مفید است.
    -w width
    تعیین عرض ستون؛ این گزینه متن را برای انطباق با عرض مشخصی از نویسه‌ها قالب‌بندی می‌کند. مقدار پیش‌فرض این عرض برابر با ۷۵ نویسه است.
    نکته: ابزار fmt، به‌منظور حفظ توازن دیداری خروجی و پیشگیری از بروز شکستگی‌های نامنظم در انتهای سطرها، معمولاً طول خطوط را اندکی کمتر از مقدار تعیین‌شده در گزینه‌ی -w تنظیم می‌کند.

    گزینه -p قابلیتی هوشمند و بسیار کاربردی است. با بهره‌گیری از این گزینه، می‌توان بخش‌های معینی از یک فایل را به شرطی که با رشته‌ای (Prefix) یکسان آغاز شوند، قالب‌بندی مجدد کرد. از آنجا که در بسیاری از زبان‌های برنامه‌نویسی و فایل‌های پیکربندی، علامت # نشان‌دهنده‌ی آغاز کدهای توضیحی (Comments) است، این گزینه ابزاری ایده‌آل برای مرتب‌سازی آن‌ها محسوب می‌شود.

    برای بررسی این قابلیت، ابتدا فایلی نمونه ایجاد می‌کنیم:

    [me@linuxbox ~]$ cat > fmt-code.txt
    # This file contains code with comments.
    
    # This line is a comment.
    # Followed by another comment line.
    # And another.
    
    This, on the other hand, is a line of code.
    And another line of code.
    And another.

    در این فایل، خطوط توضیحی با رشته‌ی # (علامت هش به همراه یک فاصله) آغاز شده‌اند، در حالی که خطوط مربوط به بدنه اصلی کد فاقد این پیشوند هستند. اکنون با استفاده از fmt و گزینه -p تنها بخش‌های توضیحی را قالب‌بندی کرده و ساختار کد را دست‌نخورده باقی می‌گذاریم:

    [me@linuxbox ~]$ fmt -w 50 -p '# ' fmt-code.txt
    # This file contains code with comments.
    
    # This line is a comment. Followed by another
    # comment line. And another.
    
    This, on the other hand, is a line of code.
    And another line of code.
    And another.

    همان‌طور که مشاهده می‌کنید، سطور مربوط به توضیحات برای انطباق با عرض تعیین‌شده با یکدیگر ترکیب شده‌اند، در حالی که خطوط خالی و سطوری که فاقد پیشوند مشخص‌شده بودند، بدون هیچ تغییری در جای خود باقی مانده‌اند. این ویژگی به توسعه‌دهندگان اجازه می‌دهد تا مستندات داخل کد را بدون آسیب رساندن به منطق برنامه، به‌طور خودکار مرتب کنند.

    دستور pr: آماده‌سازی متن برای چاپ #

    ابزار pr برای صفحه‌بندی (Pagination) متون طراحی شده است. هنگام ارسال یک متن به چاپگر، معمولاً ترجیح داده می‌شود که صفحات با مقداری فضای خالی (Whitespace) در بالا و پایین از یکدیگر متمایز شوند تا حاشیه‌های لازم ایجاد گردد. علاوه بر این، می‌توان از این فضاهای خالی برای درج سرآیند (Header) و پانویس (Footer) در هر صفحه بهره جست.

    برای نمایش عملکرد pr از فایل distros.txt استفاده می‌کنیم و آن را در قالب مجموعه‌ای از صفحات کوتاه پیکربندی می‌نماییم (در اینجا تنها دو صفحه‌ی نخست نمایش داده شده است):

    [me@linuxbox ~]$ pr -l 15 -w 65 distros.txt
    
    2025-12-11 18:27                distros.txt                  Page 1
    
    SUSE    10.2      12/07/2006
    Fedora  10        11/25/2008
    SUSE    11.0      06/19/2008
    Ubuntu  8.04      04/24/2008
    Fedora  8         11/08/2007
    
    
    2025-12-11 18:27                distros.txt                  Page 2
    
    SUSE    10.3      10/04/2007
    Ubuntu  6.10      10/26/2006
    Fedora  7         05/31/2007
    Ubuntu  7.10      10/18/2007
    Ubuntu  7.04      04/19/2007

    در این نمونه، از گزینه -l (جهت تعیین طول صفحه) و گزینه -w (جهت تعیین عرض صفحه) استفاده شده است تا صفحاتی با عرض ۶۵ ستون و طول ۱۵ سطر تعریف شوند. ابزار pr محتوای فایل را صفحه‌بندی کرده، میان صفحات فواصل لازم را ایجاد می‌کند و یک سرآیند پیش‌فرض شامل زمان آخرین ویرایش فایل، نام فایل و شماره‌ی صفحه تولید می‌نماید.

    این برنامه گزینه‌های متعددی برای کنترل دقیق چیدمان صفحه در اختیار کاربر قرار می‌دهد که در فصل ۲۲ به‌صورت تفصیلی آن‌ها را بررسی خواهیم کرد.

    دستور printf: قالب‌بندی و چاپ داده‌ها #

    برخلاف دیگر دستورات این فصل، دستور printf برای استفاده در پایپ‌لاین (pipeline) طراحی نشده است (ورودی استاندارد را نمی‌پذیرد) و کاربرد رایجی در خط فرمان ندارد (اغلب در اسکریپت‌ها استفاده می‌شود). پس چرا مهم است؟ چون کاربرد بسیار گسترده‌ای دارد.

    printf (از عبارت "print formatted") در ابتدا برای زبان برنامه‌نویسی C توسعه یافت و در بسیاری از زبان‌های برنامه‌نویسی از جمله shell پیاده‌سازی شده است. در واقع، در bash، دستور printf به صورت داخلی (builtin) موجود است.

    فرم کلی استفاده از printf به این صورت است:

    printf [-v var] "format" arguments

    در این ساختار، یک رشته‌ی کنترلی تحت عنوان «قالب» (format) تعریف می‌شود که قواعد آرایش داده‌ها را بر روی لیستی از آرگومان‌ها اعمال می‌کند. خروجی نهایی به‌صورت پیش‌فرض به خروجی استاندارد ارسال می‌گردد، مگر اینکه با استفاده از گزینه -v ذخیره‌سازی نتیجه در یک متغیر درخواست شود.

    در ادامه، یک نمونه‌ی ساده از کاربرد این دستور ارائه شده است:

    [me@linuxbox ~]$ printf "I formatted the string: %s\n" foo
    I formatted the string: foo

    در این مثال، %s یک جای‌نگهدار (Placeholder) برای رشته است که آرگومان foo جایگزین آن می‌شود و \n نشان‌دهنده‌ی کاراکتر خط جدید است.

    در ادامه، نمونه‌ی قبل را با استفاده از گزینه -v ملاحظه می‌کنید؛ این گزینه به‌جای ارسال مستقیم خروجی به ترمینال، نتیجه‌ی پردازش‌شده را در یک متغیر ذخیره می‌کند:

    [me@linuxbox ~]$ printf -v result "I formatted the string: %s\n" foo
    [me@linuxbox ~]$ echo "$result"
    I formatted the string: foo

    رشته‌ی قالب (Format String) می‌تواند ترکیبی از متن ثابت (مانند "I formatted the string:"), توالی‌های گریز (مانند \n برای ایجاد سطر جدید) و مجموعه‌ای از کاراکترهای ویژه باشد که با نماد % آغاز می‌شوند؛ این توالی‌ها در ادبیات برنامه‌نویسی «مشخصه‌های قالب‌بندی» (Conversion Specifications) نامیده می‌شوند. در مثال فوق، مشخصه‌ی %s وظیفه‌ی قالب‌بندی رشته‌ی "foo" و جای‌گذاری آن در موقعیت مقرر را بر عهده دارد. نمونه‌ی دیگری از این سازوکار را در زیر مشاهده می‌کنید:

    [me@linuxbox ~]$ printf "I formatted '%s' as a string.\n" foo
    I formatted 'foo' as a string.

    همان‌طور که مشهود است، مشخصه‌ی تبدیل %s در خروجی نهایی با مقدار رشته‌ای "foo" جایگزین شده است. در حالی که کاراکتر s منحصراً برای آرایش داده‌های متنی (String) به کار می‌رود، مشخصه‌های متنوع دیگری نیز برای مدیریت و نمایش سایر گونه‌های داده (مانند اعداد صحیح یا ممیز شناور) تعریف شده‌اند. در جدول زیر، پرکاربردترین مشخصه‌های تعیین نوع داده (Data Type) در دستور printf فهرست شده است:

    جدول ۴-۲۱: مشخصه‌های تعیین نوع داده در printf

    مشخصه شرح عملکرد فنی
    d
    قالب‌بندی و چاپ عدد به‌صورت یک عدد صحیح اعشاری علامت‌دار (Signed Decimal Integer).
    f
    قالب‌بندی و چاپ عدد به‌صورت ممیز شناور (Floating-point Number)، با شش رقم اعشار به‌عنوان دقت پیش‌فرض.
    o
    تبدیل و قالب‌بندی عدد صحیح به مبنای ۸ (اُکتال).
    s
    قالب‌بندی و چاپ داده‌های متنی (رشته).
    x
    تبدیل و قالب‌بندی عدد صحیح به مبنای ۱۶ (هگزادسیمال)، با نمایش حروف به‌صورت کوچک (a تا f).
    X
    مشابه x؛ با این تفاوت که حروف هگزادسیمال به‌صورت بزرگ (A تا F) نمایش داده می‌شوند.
    %
    چاپ خودِ نویسه‌ی % به‌صورت متنی؛ برای این منظور باید از توالی %% در رشته‌ی قالب استفاده کرد.

    در ادامه، تأثیر هر یک از این مشخصه‌های تبدیل بر مقدار عددی 380 مشاهده می‌شود:

    [me@linuxbox ~]$ printf "%d, %f, %o, %s, %x, %X\n" 380 380 380 380
    380, 380.000000, 574, 380, 17c, 17C

    از آنجا که شش مشخصه‌ی تبدیل در رشته‌ی قالب تعریف شده‌اند، باید شش آرگومان متناظر نیز به printf ارائه شود. نتایج به‌دست‌آمده، تفاوت در نحوه‌ی نمایش یک مقدار واحد را بر اساس نوع مشخصه نشان می‌دهند.

    برای کنترل دقیق‌تر خروجی، می‌توان مؤلفه‌های اختیاری متعددی را به مشخصه‌ی تبدیل افزود. ساختار کامل یک مشخصه‌ی تبدیل به ترتیب اولویت زیر است:

    %[flags][width][.precision]conversion_specification

    هنگام به‌کارگیری هم‌زمان این پارامترها، رعایت ترتیب فوق برای تفسیر صحیح توسط پوسته الزامی است. جدول زیر نقش هر یک از این اجزا را تبیین می‌کند:

    جدول ۵-۲۱: اجزای اختیاری مشخصه‌های تبدیل printf

    مؤلفه توضیح
    flags
    شامل پنج پرچم عملیاتی برای تنظیم ظاهر خروجی:
    • # (قالب جایگزین): نحوه نمایش را بر اساس نوع داده تغییر می‌دهد؛ در مبنای ۸ (o) یک صفر (0) و در مبنای ۱۶ (x یا X) پیشوندهای 0x یا 0X را به عدد اضافه می‌کند. (این پیشوند تنها زمانی درج می‌شود که مقدار عدد غیرصفر باشد).
    • 0 (پرکننده‌ی صفر): فیلد خروجی را با صفرهای پیشین (Leading Zeros) پر می‌کند (مانند 000380).
    • - (تراز چپ): خروجی را به سمت چپ تراز می‌کند (حالت پیش‌فرض printf تراز راست است).
    • « » (نویسه‌ی فاصله): برای اعداد مثبت، یک فضای خالی در محل علامت عدد قرار می‌دهد.
    • + (نمایش علامت): باعث می‌شود اعداد مثبت نیز با علامت + نمایش داده شوند (در حالت عادی فقط اعداد منفی علامت‌دار هستند).
    width
    عددی که حداقل عرض فیلد (Field Width) را بر حسب نویسه (Character) تعیین می‌کند. چنانچه طول واقعی خروجی از این مقدار کمتر باشد، فضای خالی باقی‌مانده با فاصله یا صفر (بسته به پرچم‌های اعمال‌شده) پر می‌شود.
    .precision
    در اعداد ممیز شناور، تعداد ارقام اعشار قابل‌نمایش را مشخص می‌کند. در مورد رشته‌ها (Strings)، این پارامتر تعیین‌کننده‌ی حداکثر تعداد نویسه‌هایی است که از رشته در خروجی نمایش داده می‌شود.

    جدول ۶-۲۱ نمونه‌هایی از پیاده‌سازی مشخصه‌های تبدیل و تأثیر آن‌ها بر خروجی نهایی را نمایش می‌دهد:

    جدول ۶-۲۱: نمونه‌های کاربردی مشخصه‌های تبدیل در printf

    آرگومان قالب (Format) نتیجه تحلیل فنی
    380
    "%d"
    380
    نگاشت ساده‌ی مقدار به یک عدد صحیح ده‌دهی، بدون هیچ‌گونه پردازش اضافی.
    380
    "%#x"
    0x17c
    تبدیل عدد به مبنای ۱۶ (هگزادسیمال)، همراه با درج خودکار پیشوند 0x که ناشی از به‌کارگیری پرچم # است.
    380
    "%05d"
    00380
    تعیین حداقل عرض ۵ نویسه برای فیلد، و پر کردن فضای خالی ابتدای عدد با صفر (Padding).
    380
    "%05.5f"
    380.00000
    نمایش عدد با دقت ۵ رقم اعشار؛ از آنجا که طول خروجی حاصل (۹ نویسه) از عرض فیلد تعیین‌شده (۵ نویسه) بیشتر است، هیچ فاصله یا کاراکتر اضافی برای پر کردن عرض فیلد درج نمی‌شود.
    380
    "%010.5f"
    0380.00000
    با افزایش عرض فیلد به ۱۰ نویسه، و از آنجا که طول خروجی (۹ نویسه) کمتر از این مقدار است، یک صفر پیشین برای تکمیل ظرفیت فیلد افزوده می‌شود.
    380
    "%+d"
    +380
    اجبار به نمایش علامت مثبت پیش از عدد، که در حالت عادی (بدون پرچم +) نمایش داده نمی‌شود.
    380
    "%-d"
    380
    تراز کردن مقدار به سمت چپ فیلد؛ تأثیر این پرچم تنها زمانی قابل مشاهده است که عرض فیلد از طول واقعی عدد بیشتر باشد؛ در این حالت، فاصله‌های خالی در سمت راست عدد اضافه می‌شوند.
    abcdefghijk
    "%5s"
    abcdefghijk
    تعیین حداقل عرض ۵ نویسه برای رشته؛ از آنجا که طول رشته‌ی ورودی بیش از این مقدار است، خروجی بدون هیچ تغییری چاپ می‌شود.
    abcdefghijk
    "%.5s"
    abcde
    استفاده از پارامتر دقت (Precision) برای بریدن (Truncate) رشته و محدود کردن آن به ۵ نویسه‌ی نخست.

    مجدداً تأکید می‌شود که در دستور printf، عرض فیلد (width) تنها حداقل فضای اختصاص‌یافته به خروجی را تضمین می‌کند و هرگز باعث قطع‌شدن یا کوتاه‌شدن داده نمی‌شود؛ حتی اگر طول واقعی داده از عرض تعیین‌شده بیشتر باشد، کل داده بدون هیچ کاستی نمایش داده خواهد شد. در مقابل، پارامتر دقت (precision) رفتاری کاملاً متفاوت دارد: در مورد رشته‌های متنی، این پارامتر می‌تواند باعث بریدن (Truncate) بخشی از داده و حذف نویسه‌های اضافی شود؛ و در مورد اعداد اعشاری، تعداد ارقام پس از ممیز را کنترل کرده و در صورت لزوم، مقدار عدد را گرد (Round) می‌کند.

    در اغلب موارد، printf برای قالب‌بندی داده‌های جدولی در اسکریپت‌ها به کار می‌رود و کمتر به‌صورت مستقیم در خط فرمان استفاده می‌شود. با این حال، می‌توان از آن برای حل چالش‌های مختلف چیدمان متن بهره برد. ابتدا نحوه‌ی جداسازی فیلدها با استفاده از نویسه‌ی Tab را بررسی می‌کنیم:

    [me@linuxbox ~]$ printf "%s\t%s\t%s\n" str1 str2 str3
    str1	str2	str3

    با درج توالی گریز \t (Escape Sequence برای Tab)، خروجی ستون‌بندی می‌شود. در ادامه، نمونه‌ای از قالب‌بندی منظم اعداد را مشاهده می‌کنید:

    [me@linuxbox ~]$ printf "Line: %05d %15.3f Result: %+15d\n" 1071 3.14156295 32589
    Line: 01071           3.142 Result:       +32589

    این مثال به‌خوبی تأثیر «حداقل عرض فیلد» را در ایجاد فواصل منظم میان بخش‌های مختلف خروجی نشان می‌دهد. در اینجا، عدد اول با صفرهای پیشین پر شده، عدد دوم تا سه رقم اعشار گرد شده و در فیلدی به عرض ۱۵ کاراکتر قرار گرفته، و عدد سوم نیز با حفظ علامت مثبت در یک فضای ۱۵ کاراکتری تراز شده است.

    علاوه بر قالب‌بندی داده‌های عددی و متنی، از printf می‌توان برای تولید خودکار متن‌های ساختاریافته نیز بهره برد؛ برای نمونه، می‌توان یک رشته‌ی قالب شامل برچسب‌های زبان نشانه‌گذاری HTML تعریف کرد که در آن، به‌جای بخش‌های متغیر (مانند عنوان یا محتوای صفحه)، از مشخصه‌های تبدیل %s استفاده شده باشد. با فراخوانیِ این دستور و ارسال مقادیر دلخواه به‌عنوان آرگومان، می‌توان یک فایل HTML ساده را به‌طور خودکار و در یک مرحله تولید کرد:

    [me@linuxbox ~]$ printf "<html>\n\t<head>\n\t\t<title>%s</title>\n
    \t</head>\n\t<body>\n\t\t<p>%s</p>\n\t</body>\n</html>\n" "Page Tit
    le" "Page Content"
    <html>
    	<head>
    		<title>Page Title</title>
    	</head>
    	<body>
    		<p>Page Content</p>
    	</body>
    </html>

    در این نمونه، استفاده از توالی‌های گریز \n (خط جدید) و \t (تورفتگی) در کنار مشخصه‌های تبدیل، امکان تولید خروجی‌های ساختاریافته و خوانا را فراهم کرده است. این رویکرد به‌ویژه در اسکریپت‌های توزیع‌شده که نیاز به تولید گزارش‌های HTML یا فایل‌های پیکربندی پویا دارند، بسیار سودمند است.

    سیستم‌های حروف‌چینی و آماده‌سازی سند #

    تا این مرحله، ابزارهای مقدماتیِ قالب‌بندی متن را بررسی کردیم. این ابزارها برای پردازش‌های محدود و ساده کارآمدند، اما برای پروژه‌های بزرگ‌تر و پیچیده‌تر چه راهکاری وجود دارد؟ یکی از دلایل محبوبیت یونیکس در جوامع فنی و علمی، فراتر از ارائه‌ی محیطی قدرتمند، چندوظیفه‌ای و چندکاربره برای توسعه‌ی نرم‌افزار، بهره‌مندی از ابزارهایی بود که امکان تولید اسناد تخصصی، به‌ویژه انتشارات علمی و دانشگاهی، را فراهم می‌کردند. در واقع، طبق مستندات پروژه‌ی گنو، سیستم‌های آماده‌سازی سند نقشی کلیدی در تاریخچه‌ی توسعه‌ی یونیکس ایفا کرده‌اند.

    نخستین نسخه‌ی یونیکس بر روی رایانه‌ی PDP-7 در آزمایشگاه‌های بل توسعه یافت. در سال ۱۹۷۱، توسعه‌دهندگان برای توجیه هزینه‌ی خرید یک دستگاه جدید، یعنی PDP-11، پیشنهاد دادند که یک سیستم قالب‌بندی سند برای بخش ثبت اختراع (Patent Department) شرکت AT&T پیاده‌سازی کنند. این برنامه‌ی اولیه، بازنویسی‌ای از roff، اثرِ داگلاس مک‌ایلروی (Douglas McIlroy)، بود که توسط جوزف اف. اوسانا (Joseph F. Ossanna) نوشته شد. خودِ roff نیز ریشه در برنامه‌ای به نام runoff داشت که پیش‌تر توسط جروم ای. سالتزر (Jerome E. Saltzer) برای سیستم اشتراک زمانی سازگار (CTSS) در MIT نوشته شده بود؛ نامِ roff نیز برگرفته از همین واژه‌ی runoff است که در ادبیات آن دوران به معنای «تهیه‌ی یک نسخه‌ی چاپی» به کار می‌رفت.

    در دنیای لینوکس و یونیکس، دو خانواده‌ی اصلی از سیستم‌های حروف‌چینی حضور دارند: نخست، ابزارهای مشتق‌شده از roff اصلی (مانند nroff و troff)، و دوم، سیستم‌های مبتنی بر موتور حروف‌چینیِ دونالد کِنوث (Donald Knuth) با نام TEX. شایان ذکر است که سبک نگارشیِ نام TEX و تراز متفاوت حرف E در آن، عمدی و برگرفته از الفبای یونانی است.

    برنامه‌ی nroff (مخفف New Roff) برای قالب‌بندی اسناد بر روی دستگاه‌هایی با قلم‌های تک‌فاصله (Monospaced)، نظیر ترمینال‌های متنی و چاپگرهای سوزنی، طراحی شده بود؛ در دوران ظهور این ابزار، تقریباً تمامی چاپگرهای موجود در همین دسته قرار می‌گرفتند. نسخه‌ی پیشرفته‌تر، یعنی troff (مخفف Typesetter Roff)، اسناد را برای خروجی روی دستگاه‌های حروف‌چینِ حرفه‌ای (Phototypesetters) آماده می‌کرد؛ دستگاه‌هایی که متونی با کیفیت چاپ تجاری تولید می‌کردند. امروزه اکثر چاپگرهای مدرن قادر به شبیه‌سازی خروجی این دستگاه‌ها هستند. خانواده‌ی roff همچنین ابزارهای جانبیِ متعددی نظیر eqn (برای فرمول‌نویسی ریاضی) و tbl (برای ترسیم جداول) را در بر می‌گیرد.

    نسخه‌ی پایدار سیستم TEX، یعنی TEX3، نخستین بار در سال ۱۹۸۹ عرضه شد و تا حد زیادی جایگزین troff در پروژه‌های حروف‌چینیِ سنگین گردید. در این مبحث به TEX نخواهیم پرداخت؛ چرا که نه‌تنها ساختاری بسیار پیچیده دارد (به‌طوری که کتاب‌های متعددی درباره‌ی آن نگاشته شده است)، بلکه به‌صورت پیش‌فرض نیز در اکثر توزیع‌های مدرن لینوکس نصب نمی‌شود.

    نکته: کاربرانی که تمایل به نصب و استفاده از TEX دارند، می‌توانند مجموعه‌ی texlive را، که در اکثر مخازن رسمی توزیع‌ها موجود است، به همراه واژه‌پرداز گرافیکی LyX بررسی کنند.

    دستور groff: موتور حروف‌چینی گنو #

    groff مجموعه‌ای از نرم‌افزارهاست که پیاده‌سازی پروژه‌ی گنو (GNU) از سیستم troff را ارائه می‌دهد. این مجموعه همچنین شامل اسکریپت‌هایی برای شبیه‌سازی nroff و سایر اعضای خانواده‌ی بزرگ roff است.

    هرچند roff و نسخه‌های مشتق شده از آن برای تولید اسناد قالب‌بندی‌شده طراحی شده‌اند، اما متدولوژی آن‌ها با ذهنیت کاربران امروزی تفاوت دارد. امروزه اکثر اسناد با واژه‌پردازهای گرافیکی تولید می‌شوند که فرآیند نگارش و صفحه‌بندی را به‌صورت هم‌زمان (WYSIWYG - What You See Is What You Get) مدیریت می‌کنند. اما پیش از ظهور این ابزارها، اسناد طی یک فرآیند دو مرحله‌ای تولید می‌شدند: ابتدا متن خام در یک ویرایشگر متن نگارش می‌شد و سپس یک پردازشگر مانند troff وظیفه‌ی اعمال قالب‌بندی را بر عهده می‌گرفت. در این روش، دستورالعمل‌های قالب‌بندی از طریق یک «زبان نشانه‌گذاری» (Markup Language) در میان متن اصلی گنجانده می‌شدند.

    نزدیک‌ترین معادل مدرن برای این فرآیند، صفحات وب هستند؛ جایی که متن در یک ویرایشگر نوشته شده و سپس مرورگر وب با استفاده از زبان نشانه‌گذاری HTML، آن را به فرمت بصری نهایی تبدیل و نمایش می‌دهد.

    هدف ما در اینجا آموزش جامع groff نیست، چرا که بسیاری از دستورات زبان نشانه‌گذاری آن به جزئیات بسیار تخصصی در صنعت حروف‌چینی مربوط می‌شود. در مقابل، تمرکز ما بر یکی از بسته‌های ماکرو (Macro Packages) خواهد بود که همچنان کاربرد گسترده‌ای دارد. این بسته‌ها، دستورات سطح پایین و پیچیده‌ی groff را در قالب مجموعه‌ای از فرمان‌های سطح بالا و ساده‌تر انتزاع می‌کنند که استفاده از این سیستم را بسیار تسهیل می‌بخشد.

    بیایید نگاهی به ساختار درونی یک صفحه‌ی راهنما (Man Page) بیندازیم. این مستندات در مسیر /usr/share/man/ به‌صورت فایل‌های متنی فشرده با فرمت gzip نگهداری می‌شوند. با بررسی محتوای یکی از این فایل‌ها (برای مثال، صفحه‌ی راهنمای دستور ls در بخش 1)، با کدهای زیر مواجه می‌شویم:

    [me@linuxbox ~]$ zcat /usr/share/man/man1/ls.1.gz | head
    .\" DO NOT MODIFY THIS FILE! It was generated by help2man 1.47.3.
    .TH LS "1" "January 2025" "GNU coreutils 8.28" "User Commands"
    .SH NAME
    ls \- list directory contents
    .SH SYNOPSIS
    .B ls
    [\fI\,OPTION\/fR]... [\fI\,FILE\/\fR]...
    .SH DESCRIPTION
    .\" Add any additional description here
    .PP

    با مقایسه‌ی خروجی استاندارد یک صفحه‌ی راهنما با کد منبع آن، می‌توان به‌وضوح ارتباط میان زبان نشانه‌گذاری و نتیجه‌ی نهایی را درک کرد:

    [me@linuxbox ~]$ man ls | head
    LS(1)                    User Commands                          LS(1)
    
    NAME
           ls - list directory contents
    
    SYNOPSIS
           ls [OPTION]... [FILE]...

    علت اهمیت این ساختار آن است که تمامی صفحات راهنمای لینوکس توسط موتور groff و با بهره‌گیری از بسته‌ی ماکروی تخصصی mandoc پردازش می‌شوند. در واقع، می‌توان عملکرد داخلی دستور man را با استفاده از توالی فرمان‌های زیر شبیه‌سازی کرد:

    [me@linuxbox ~]$ zcat /usr/share/man/man1/ls.1.gz | groff -mandoc -Tascii | head
    LS(1)                     User Commands                          LS(1)
    
    NAME
           ls - list directory contents
    
    SYNOPSIS
           ls [OPTION]... [FILE]

    در این دستور، ابزار groff با گزینه -mandoc فراخوانی شده تا مجموعه‌ ماکروهای لازم برای تفسیر مستندات سیستم بارگذاری شوند. همچنین گزینه -Tascii درایور خروجی را بر روی فرمت متنی ASCII تنظیم می‌کند تا نتیجه به‌صورت متنی در ترمینال قابل نمایش باشد.

    ابزار groff قادر است خروجی خود را در چندین قالب مختلف تولید کند. در صورتی که هیچ فرمت خاصی توسط کاربر تعیین نشود، این برنامه به‌طور پیش‌فرض خروجی را در قالب PostScript تولید می‌کند:

    [me@linuxbox ~]$ zcat /usr/share/man/man1/ls.1.gz | groff -mandoc | head
    %!PS-Adobe-3.0
    %%Creator: groff version 1.18.1
    %%CreationDate: Thu Feb  5 13:44:37 2025
    %%DocumentNeededResources: font Times-Roman
    %%+ font Times-Bold
    %%+ font Times-Italic
    %%DocumentSuppliedResources: procset grops 1.18 1
    %%Pages: 4
    %%PageOrder: Ascend
    %%Orientation: Portrait

    در فصل گذشته به‌طور اجمالی درباره‌ی PostScript صحبت کردیم و در فصل آتی نیز مجدداً به آن خواهیم پرداخت. PostScript یک زبان توصیف صفحه (Page Description Language) است که به‌منظور تبیین دقیق محتویات یک صفحه‌ی چاپی برای دستگاه‌های حروف‌چین و چاپگرهای پیشرفته طراحی شده است.

    چنانچه خروجی دستور فوق را در یک فایل ذخیره نمایید (با این فرض که از یک محیط دسکتاپ گرافیکی استفاده می‌کنید)، آیکون فایل مربوطه باید بر روی دسکتاپ ظاهر شود:

    [me@linuxbox ~]$ zcat /usr/share/man/man1/ls.1.gz | groff -mandoc > ~/Desktop/ls.ps

    با دوبار کلیک بر روی این آیکون، برنامه‌ی نمایشگر اسناد (Document Viewer) اجرا شده و فایل را در حالت رندرشده‌ی نهایی به نمایش می‌گذارد؛ درست همان‌گونه که در شکل ۴ مشاهده می‌شود.

    شکل ۴: رندرینگ خروجی PostScript توسط یک نمایشگر اسناد در محیط گرافیکی GNOME

    خروجی حاصل، یک نسخه‌ی حروف‌چینی شده و آراسته از صفحه‌ی راهنمای دستور ls است. برای سهولت بیشتر، می‌توان فایل PostScript تولید شده را با استفاده از دستور زیر به قالب PDF (Portable Document Format) تبدیل کرد:

    [me@linuxbox ~]$ ps2pdf ~/Desktop/foo.ps ~/Desktop/ls.pdf

    ابزار ps2pdf بخشی از مجموعه‌ی نرم‌افزاری Ghostscript است که در اکثر توزیع‌های لینوکس مجهز به سیستم چاپ، به‌صورت پیش‌فرض نصب می‌شود.

    نکته: سیستم‌عامل لینوکس شامل ابزارهای خط فرمان متعددی جهت تبدیل قالب‌های فایلی به یکدیگر است. این برنامه‌ها معمولاً از الگوی نام‌گذاری format2format پیروی می‌کنند. برای مشاهده‌ی فهرستی از این ابزارها، می‌توانید دستور زیر را اجرا کنید:
    ls /usr/bin/*[[:alpha:]]2[[:alpha:]]*
    همچنین جست‌وجو برای برنامه‌هایی که با الگوی نام‌گذاری formattoformat تعریف شده‌اند نیز می‌تواند سودمند باشد.

    در آخرین تمرین با groff به فایل آشنای distros.txt بازمی‌گردیم. این بار از برنامه‌ی tbl که ابزاری تخصصی برای قالب‌بندی جداول در خروجی‌های حروف‌چینی است، جهت آرایش فهرست توزیع‌های لینوکس بهره خواهیم برد. برای این منظور، از اسکریپت sed که پیش‌تر طراحی کردیم استفاده می‌کنیم تا نشانه‌گذاری‌های (Markup) لازم را به جریان متن افزوده و خروجی را جهت پردازش نهایی به groff هدایت کنیم.

    نخست باید اسکریپت sed خود را به‌گونه‌ای بازنویسی کنیم که المان‌های نشانه‌گذاری لازم (که در ادبیات groff با عنوان «دستور» یا Request شناخته می‌شوند) را به متن تزریق کند. با استفاده از یک ویرایشگر متن، فایل distros.sed را مطابق الگوی زیر اصلاح می‌کنیم:

    # sed script to produce Linux distributions report
    
    1 i\
    .TS\
    center box;\
    cb s s\
    cb cb cb\
    l n c.\
    Linux Distributions Report\
    =\
    Name    Version    Released\
    -\
    s/\([0-9]\{2\}\)\/\([0-9]\{2\}\)\/\([0-9]\{4\}\)$/\3-\1-\2/
    $ a\
    .TE

    شایان ذکر است که برای عملکرد صحیح اسکریپت، فیلدهای Name، Version و Released الزاماً باید با کاراکتر Tab از یکدیگر جدا شوند. این نسخه از اسکریپت را با نام distros-tbl.sed ذخیره می‌کنیم. پیش‌پردازنده‌ی tbl از درخواست‌های .TS (مخفف Table Start) و .TE (مخفف Table End) برای تعیین محدوده جدول استفاده می‌کند.

    خطوط بلافاصله پس از دستور .TS پیکربندی عمومی جدول را تعیین می‌کنند؛ در این مثال، جدول در مرکز صفحه قرار گرفته و محصور در یک کادر (box) ترسیم می‌شود. سطر بعدی چیدمان ستون‌ها را تعریف کرده و سایر خطوط نیز ساختار هر سطر را توصیف می‌کنند. اکنون با اجرای مجدد پایپ‌لاین (Pipeline) تولید گزارش به‌وسیله‌ی اسکریپت جدید، خروجی به شکل زیر ظاهر خواهد شد:

    [me@linuxbox ~]$ sort -k 1,1 -k 2n distros.txt | sed -f distros-tbl.sed | groff -t -T ascii
                   +---------------------------------------+
                   | Linux Distributions Report            |
                   +---------------------------------------+
                   | Name       Version     Released       |
                   +---------------------------------------+
                   | Fedora    5           2006-03-20      |
                   | Fedora    6           2006-10-24      |
                   | Fedora    7           2007-05-31      |
                   | Fedora    8           2007-11-08      |
                   | Fedora    9           2008-05-13      |
                   | Fedora    10          2008-11-25      |
                   | SUSE      10.1        2006-05-11      |
                   | SUSE      10.2        2006-12-07      |
                   | SUSE      10.3        2007-10-04      |
                   | SUSE      11.0        2008-06-19      |
                   | Ubuntu    6.06        2006-06-01      |
                   | Ubuntu    6.10        2006-10-26      |
                   | Ubuntu    7.04        2007-04-19      |
                   | Ubuntu    7.10        2007-10-18      |
                   | Ubuntu    8.04        2008-04-24      |
                   | Ubuntu    8.10        2008-10-30      |
                   +---------------------------------------+

    افزودن گزینه -t به groff به این برنامه دستور می‌دهد که جریان متن ورودی را پیش از پردازش نهایی، از فیلتر tbl عبور دهد. همچنین، گزینه -T ascii برای تنظیم قالب خروجی بر روی استاندارد ASCII (به‌جای قالب پیش‌فرض PostScript) استفاده شده است.

    خروجی متنی بالا، حداکثر کیفیتی است که می‌توان در محیط یک ترمینال متنی یا چاپگرهای تک‌فاصله (Monospaced) به آن دست یافت. با این حال، اگر خروجی را بر روی قالب PostScript تنظیم کرده و آن را در یک محیط گرافیکی مشاهده کنیم، به نتیجه‌ای بسیار حرفه‌ای‌تر و آراسته‌تر دست خواهیم یافت؛ همان‌گونه که در شکل ۵ نمایش داده شده است:

    [me@linuxbox ~]$ sort -k 1,1 -k 2n distros.txt | sed -f distros-tbl.sed | groff -t > ~/Desktop/foo.ps

    شکل ۵: نمای نهایی جدول پردازش شده در یک نمایشگر سند

    در این حالت، groff از فونت‌های متناسب (Proportional Fonts) و خطوط ترسیمی دقیق برای کادربندی استفاده می‌کند که تفاوت فاحشی با خروجی‌های متنی ساده دارد.

    جمع‌بندی #

    با توجه به جایگاه محوری متن در ساختار سیستم‌عامل‌های شبه‌یونیکس، وجود ابزارهای متنوع برای پردازش و آرایش متون کاملاً منطقی به نظر می‌رسد. همان‌طور که بررسی شد، اکوسیستم لینوکس طیف گسترده‌ای از این قابلیت‌ها را ارائه می‌دهد؛ ابزارهای ساده‌ای نظیر fmt و pr برای تولید اسناد کوتاه و سریع در اسکریپت‌نویسی بسیار کارآمد هستند، در حالی که مجموعه‌ی groff و ابزارهای مکمل آن، توانایی مدیریت پروژه‌های سنگین نظیر نگارش کتاب‌های کامل را دارا می‌باشند. اگرچه ممکن است نگارش مقالات فنی با استفاده از ابزارهای خط فرمان برای همه‌ی کاربران مرسوم نباشد (هرچند متخصصان بسیاری این روش را ترجیح می‌دهند)، اما آگاهی از این توانمندی‌ها و تسلط بر آن‌ها، ابزار قدرتمندی را در اختیار مدیران سیستم و توسعه‌دهندگان قرار می‌دهد.

    منابع مطالعه تکمیلی #

    راهنمای کاربری groff:

    مقاله‌نویسی با nroff و مجموعه ماکروی me:

    راهنمای مرجع مجموعه ماکروی me:

    همچنین، مطالعه مقالات زیر از ویکی‌پدیا توصیه می‌شود: